Francja to ogromny kraj i bardzo drogi, szczególnie przemieszczanie się po nim, dlatego trzeba się było na coś zdecydować. Dosyć szalonym pomysłem było wybranie przez nas trasy z północy na południe. Chcieliśmy bowiem wszystkim dogodzić i zobaczyć różne francuskie regiony. Pozostało nam więc poruszanie się po kraju głównie metrem, wynajętymi busami, koleją, autobusami i piechotą. .

Ale do Paryża, jak przystało na jedną z najważniejszych metropolii świata, wybraliśmy samolot.

Paryż

[…] Wszyscy chodzą pod ramię
i myślą: „Douce France“...
                           Maria Pawilikowska – Jasnorzewska/

„Paryż nie jest taki, jakim go sobie wyobrażasz. Nie jest tylko romantyczny i elegancki jak z filmów. Jest też głośny, zmęczony, brudny, wielokulturowy, czasem wręcz brutalny. To miasto, gdzie luksus sąsiaduje z biedą, prawdziwa sztuka z tandetą, a inspiracja z samotnością. Można się nim zachwycić i mieć go dość — nawet w tym samym dniu. Każdy krok to zderzenie języków, zapachów i spojrzeń. Prawdziwa sztuka miesza się tu z bylejakością. Plastikowa wieża Eiffla made in China konkuruje z tą prawdziwą, sprzedawana jak relikwia, bez znaczenia, byle szybko. Tempo życia przytłacza. Najlepiej widać to w metrze — w tej podziemnej arterii miasta, gdzie ludzie pędzą z pustym wzrokiem, bez słów, z telefonami w dłoni, jakby istniał tylko cel, nigdy droga. Tu możesz poczuć się naprawdę mały, zagubiony i niewidzialny.
A mimo to — nie można oderwać od tego wszystkiego wzroku. Bo właśnie w tym niepokoju, w tej wielokulturowej intensywności, w tej brutalnej prawdzie o współczesnym świecie kryje się siła tego miasta. Paryż nie jest jedną historią. To mozaika światów, emocji i kultur. I to czyni go prawdziwym i fascynującym.”

Tak pokrótce opisałabym to miasto…

Ja osobiście za Paryżem nigdy nie tęskniłam, z racji tego, że nie lubię wielkich metropolii. Kojarzą mi się z ogromnym hałasem, brudem, ciągłym pośpiechem, anonimowością i samotnością w tłumie. No ale skoro byli chętni na Paryż, stwierdziłam, że może raz w życiu trzeba go zobaczyć.

W Paryżu byliśmy razem 3 dni. W pierwszym dniu zrobiliśmy sobie mały rekonesans z naszą przewodniczką, zapoznaliśmy się z francuskim metrem, ponieważ po mieście poruszaliśmy się tym właśnie środkiem transportu albo piechtą. Niestety to bardzo rozciągła metropolia. Najważniejsze i najciekawsze miejsca są od siebie często bardzo oddalone. Nie skupiają się np. w jednej dzielnicy. Bez własnego środka lokomocji zwiedzanie Paryża jest bardzo utrudnione.

Kolejne dni to tradycyjnie Luwr, Wersal, Wieża Eiffla, Katedra Noterdame, wzgórze Montmartre i Bazylika Sacré-Cœur. I tyle. Na więcej nie było czasu. Samo zwiedzanie Wersalu wraz z zespołem pałacowym Trianon i ogrodami pochłania go wiele. Trzeba się było ograniczyć do ok. 4 - 5 godzin. Można by w nich spędzić cały dzień, ale po pewnym czasie czuje się już lekkie przesycenie zbytkiem, przepychem i bogactwem pałacu słynnego Króla Słońce.

Ogrody pałacowe w stylu francuskim.

Kaplica w pałacu
   

Król Ludwik XIV

Sypialnia króla

Sypialnia jego pierwszej żony - Marii Teresy.
Tu rodziła swoje dzieci. Później sypialnia należała do królowej Marii Leszczyńskiej i królowej Marii Antoniny.

Zespół pałacowy Grand Trianon i Petit Trianon wraz z ogrodami.

Grand Trianon to dawny pałac letni Ludwika XIV. Była to rezydencja o nieco „intymniejszym charakterze”, której nie dawał Wersal. Nie obowiązywała w niej sztywna etykieta dworska, przeznaczona była na bardziej bezpośrednie kontakty z gośćmi. Zapewniała prywatność, której brakowało w wielkim pałacu.

Sypialnia cesarzowej Marii Luizy.

Petit Trianon i wioska Marii Antoniny - Źródło: paryżnet.pl

Petit Trianon jest niewielkim pałacykiem na terenie Wersalu, który służył jako prywatna rezydencja ostatniej królowej Francji - Marii Antoninie. Uciekała w to miejsce od dworskiego życia, by cieszyć się prostymi przyjemnościami.
Pierwotnie pałacyk król Ludwik XV miał  podarować swojej kochance – markizie de Pompadour. Niestety markiza zmarła 4 lata przed ukończeniem budowy. Kolejna faworyta króla – hrabina du Barry, nie zdążyła nacieszyć się tym miejscem, gdyż po śmierci Ludwika XV musiała opuścić dwór. Nowy król Ludwik XVI podarował więc Petit Trianon swojej młodziutkiej małżonce Marii Antoninie.

Petit Trianon był dla Marii Antoniny oazą spokoju i beztroski. Mogła tu realizować swoje pasje i marzenia. Uwielbiała przebierać się za pasterkę i bawić w sielankowym otoczeniu sztucznej wioski, zwanej Hameau de la Reine (Wioska Królowej). W wiosce znajdowało się 12 rustykalnych domków krytych strzechą, młyn wodny, gołębnik i zagroda dla zwierząt. Królowa i jej damy dworu przebierały się tu za wieśniaczki i oddawały uciechom wiejskiego życia – dojeniu krów, karmieniu kur, zbieraniu jajek. Wszystko to jednak w wyidealizowany sposób, bez brudnej pracy i znoju. Te sielankowe zabawy, budziły zgorszenie wśród poddanych. Oskarżano Marię Antoninę o rozrzutność i nieodpowiedzialność w obliczu kryzysu państwa. Petit Trianon stał się symbolem oderwania monarchii od rzeczywistości, co przyczyniło się do wybuchu rewolucji francuskiej.

Trzeba przyznać, że spacer po Wiosce Królowej był bardzo przyjemną odskocznią od wersalskiego bogactwa i przepychu.

Dla mnie osobiście zwiedzanie Luwru było o wiele ciekawsze. Móc z bliska podziwiać dzieła światowego dziedzictwa kultury o największej sławie, takich jak m.in. Wenus z Milo, Nike z Samotraki, czy Mona Lisę Leonarda da Vinci, robi wrażenie.

Muszę dodać, że wszędzie podczas zwiedzania towarzyszyły nam ogromne tłumy ludzi, co było bardzo męczące, ograniczało też możliwość obejrzenia z bliska niektórych eksponatów czy dzieł sztuki. Nie było czasu, żeby w spokoju wysłuchać informacji z audioprzewodnika, albo dopchać się do tablic. No cóż, byliśmy w sezonie letnim, wakacyjnym, więc też nie ma się co dziwić i za bardzo czepiać. Kto by się jednak wybierał, to zdecydowanie odradzam miesiące letnie.

Kilka obrazków ze spacerów po mieście.

La Conciergerie – to dawny pałac królewski, sąd i więzienie nad Sekwaną. Podczas rewolucji francuskiej 2781 więźniów, w tym Maria Antonina (królowa Francji w latach 1774–1791), zostało uwięzionych, osądzonych i skazanych, a następnie wysłanych do różnych miejsc, aby zostać straconymi na gilotynie. Obecnie jest to pomnik narodowy i muzeum.

Sainte-Chapelle - ufundowana przez króla Francji Ludwika IX Świętego jako miejsce przechowywania cennych relikwii: Chrystusa z koroną cierniową na czole, oraz świętych patronów Francji m.in. Marcina, Ludwika z Tuluzy i Seweryna. Należy do cennych przykładów architektury gotyckiej. Niestety w czasie rewolucji francuskiej kaplicę zamieniono na magazyn mąki. Zniszczono w niej zespół relikwiarzy, w tym główny, złoty relikwiarz mieszczący pamiątki po męce i śmierci Chrystusa. Został przetopiony. Relikwie i zbiory ze skarbca trafiły m.in. do skarbca katedry Notre-Dame. Część dzieł przekazano do Luwru, Musée de Cluny i Biblioteki Narodowej.
Niestety nie mieliśmy okazji wejść do środka świątyni, a szkoda bo podobno jest bardzo piękna.

Paryżanie do poruszania się po mieście wybierają często rower.

Katedra Notre-Dame – gotycka archikatedra. Jedna z najbardziej znanych katedr na świecie, między innymi dzięki powieści francuskiego pisarza Victora Hugo „Katedra Marii Panny w Paryżu”, bardziej znanej pod tytułem „Dzwonnik z Notre-Dame”. Jej nazwa oznacza Naszą Panią i odnosi się do Marii, Matki Bożej. Świątynię wzniesiono na wyspie, na Sekwanie. Budowano ją ok. 200 lat. 15 kwietnia 2019 w świątyni wybuchł pożar, który spowodował ogromne zniszczenia, m.in. doszło do zawalenia się dachu oraz części sklepień, a także iglicy katedry. W 2020 roku postanowiono ją odbudować i ponownie udostępnić zwiedzającym. Stało się to 7 grudnia 2024 r. Pamiętamy to wydarzenie.

Katedra jest naprawdę piękna. Wywarła na mnie ogromne wrażenie. Uwielbiam gotyk.

Most Aleksandra III - wybudowany w latach 1896–1900, a ukończony na otwarcie wystawy światowej. Został nazwany na cześć cesarza Imperium Rosyjskiego Aleksandra III Romanowa, którego syn i następca, Mikołaj II, położył kamień węgielny pod jego budowę. Rozciąga się z niego widok na Sekwanę i Pałac Inwalidów.

Pałac Inwalidów

To ogromny kompleks budynków, który powstał na zamówienie Ludwika XIV jako przytułek dla schorowanych żołnierzy oraz starzejących się weteranów. Był przeznaczony dla 1500 rezydentów, jednak wkrótce po jego otwarciu przyjęcia domagało się aż 6 tysięcy ludzi. Pomysł Ludwika XIV cieszył się tak dużym powodzeniem, że także inni władcy zaczęli zlecać budowę podobnych instytucji. Dziś w Pałacu Inwalidów mieszka około 200 kombatantów, a wewnętrzny budynek jest miejscem musztr, parad wojskowych a także nadawania odznaczeń Legii Honorowej. Na dziedzińcu pałacu mieści się Kościół Inwalidów przykryty złotą kopułą. W  1840 roku pochowano tu Napoleona, gdy jego prochy powróciły do Francji z Wyspy św. Heleny. Zabalsamowane ciało cesarza umieszczono w 6 trumnach: mahoniowej, hebanowej, dębowej oraz w dwóch ołowianych i jednej z białego metalu. W świątyni pochowani są także jego bracia: Józef i Hieronim, syn, a także francuscy marszałkowie.

Grand Palais i Petit Palais

Obydwa budynki, dziś muzea, zostały zbudowane na Wystawę Światową w 1900 r.  W 1902 roku Petit Palais został siedzibą Muzeum Sztuk Pięknych. Zbiory muzeum liczą ponad 45 tysięcy obiektów w tym prawie 20 tysięcy grafik.  Niektórzy nazywają Petit Palais „małym Luwrem”. Znajdują się tu m.in. dzieła Rembrandta, Rubensa, Fragonarda, Courbeta, Moneta, Cézanne’a i Modiglianiego.

Pomnik Charlesa de Gaulle’a

Aleja Pól Elizejskich, w tle Łuk Triumfalny

Wzgórze Montmartre i Bazylika Sacré-Cœur

Spacer na wzgórze to było pięknie i bardzo przyjemnie spędzone popołudnie. Montmartre to malownicza i historyczna dzielnica miasta, słynąca z artystycznej atmosfery, wąskich, brukowanych uliczek oraz Bazyliki Sacré-Cœur. Jest uważana za najpiękniejszą dzielnicę Paryża. Ze szczytu rozciąga się szeroka panorama. Mieszkali tu m.in. Picasso i Van Gogh. Na placu du Tertre tworzyli swoje dzieła malarze i portreciści. Montmartre było ulubionym miejscem artystycznej cyganerii.

U stóp wzgórza stoi budynek słynnego kabaretu Moulin Rouge.

Znajduje się tu również jeden z ważniejszych paryskich cmentarzy – Cimetiere de Montmartre. Pochowano tu wielu słynnych Francuzów m.in. pisarza Alexandre Dumas czy Émile Zola ale także Polaków. Są tu groby rodu Sapiehów i Sobańskich, powstańców listopadowych, którzy schronili się we Francji m.in. Joachima Lelewela, Hermana Potockiego, oraz grób Juliusza Słowackiego, którego prochy ostatecznie złożone zostały na Wawelu. Grób jednak w Paryżu pozostał. Sam cmentarz jest ogromny. Niestety nie było czasu, żeby go zobaczyć.

Bazylika Sacré-Cœur stoi na samym szczycie wzgórza. Jest widoczna z daleka. To piękna świątynia zbudowana w stylu eklektycznym. Kiedy w 1870 roku wybuchła wojna francusko-pruska, dwaj francuscy przemysłowcy przysięgli sobie, że jeżeli po wojnie ujrzą Paryż takim samym, jak przed wojną, to wybudują bazylikę ku czci Serca Jezusowego. Gdy rok później po zakończeniu działań zbrojnych okazało się, że Paryż został nietknięty, przemysłowcy postanowili spełnić swoją obietnicę. Budowę rozpoczęto w 1876 a ukończono w 1914 r. Z powodu wybuchu I wojny światowej świątynię konsekrowano dopiero w roku 1919.

Dzielnica Montmartre charakteryzuje się stromymi uliczkami i licznymi schodami, co nadaje jej unikalny, sielski charakter, inny od reszty metropolii.

Schody przy Rue Foyatier na Montmartre i kolej linowo-terenowa. Przewozi zwiedzających, którzy nie chcą się przemęczać.

Fontanny Wallace’a – to ujęcia wody pitnej w Paryżu, ufundowane w 1872 roku przez Richarda Wallace’a, angielskiego milionera, kolekcjonera sztuki. Podczas wojny francusko-pruskiej Paryż borykał się z niedostatkiem wody pitnej. Sir Richard Wallace pozostał w Paryżu na czas oblężenia; doszedł wówczas do wniosku, że miastu potrzeba pitnej wody, darmowej i dostępnej dla każdego. Przeznaczył na tej cel część swojej fortuny, fundując publiczne ujęcia wody. Fonntany rozrzucone są po całym mieście i stały się jednym z jego symboli. Odlano je z żeliwa, pomalowano w większości na zielono i ustawiono na placach oraz skrzyżowaniach najważniejszych ulic. Od momentu realizacji cieszyły się wielkim powodzeniem. Większość z nich – około osiemdziesiąt – istnieje do dziś, a wypływająca z nich woda jest w dalszym ciągu pitna i darmowa.

Wieża Eiffla

Jest uznawana za symbol Paryża a niekiedy i całej Francji. To najwyższa budowla w Paryżu (330 m). Stoi nad Sekwaną, na północno-zachodnim krańcu Pola Marsowego. Wieżę zbudowano specjalnie na paryską wystawę światową w 1889 roku. Miała upamiętnić setną rocznicę rewolucji francuskiej, zademonstrować poziom wiedzy inżynierskiej i możliwości techniczne ówczesnej epoki oraz być symbolem potęgi gospodarczej i naukowo-technicznej Francji. Budowę rozpoczęto w 1887 r., a zakończono 2 lata później.  Jest to ażurowa, nitowana konstrukcja kratowa. Na wysokościach 57,63 m, 115,73 m i 276,13 m znajdują się tarasy widokowe, na które można wyjechać windą, co też niektórzy z nas uczynili.

Wieża fajnie wygląda nocą, gdy jest podświetlona.

„M”, „Metro” lub „Metropolitain” czyli paryskie metro.

Wejścia do metra są oznaczone charakterystyczną literą „M”, a niektóre kultowym, secesyjnym stylem Guimarda z zielonego żelaza. Zaprojektował je Hector Guimard, francuski architekt, ok. 1900 roku, jako przykład nurtu Art Nouveau, charakteryzującego się formami organicznymi, żeliwnymi konstrukcjami przypominającymi liany i zielonym kolorem. Takich wejść pozostało już niewiele.

Aby wejść na peron, konieczne jest użycie biletu lub karty w automatycznych bramkach, które znajdują się przed zejściem do strefy podziemnej. O dziwo przy ogromnej ilości ludzi, którzy codziennie przewijają się przez perony, paryskie metro naprawdę jest czyste.  Za to jazda nim nie należy do najprzyjemniejszych. Niekiedy wagony były tak przepełnione, że dosłownie „jeden leżał na drugim” nie mogąc ruszyć nawet palcem. Nikt tu się na nikogo nie obraża, ani nie krzyczy, jeśli chcąc wysiąść, trzeba się po prostu na „chamca” łokciami przepchać się przez tłum, inaczej się nie wysiądzie, ponieważ czasu na opuszczenie ale i wsiadanie do wagonu jest tylko kilkanaście sekund. Niezła jazda .

                                                                                        ***

Podsumowując, nie udało się nam zobaczyć jeszcze innych ciekawych obiektów w mieście, ale tak jak pisałam na początku, ograniczał nas czas. Myślę, że zobaczyliśmy tę bardziej reprezentacyjną część Paryża, tę którą Francuzi chcą pokazywać i się nią chwalić. O którą szczególnie dbają i jej pilnują. W wielu publicznych miejscach trzeba było wchodzić przez bramki bezpieczeństwa. Po mieście przewijały się patrole policji, pilnowano porządku. Nie widzieliśmy dzielnic imigrantów, bezdomności. No może pojedyncze przypadki. Nie byliśmy świadkami (na szczęście) żadnych niebezpiecznych incydentów, rozrób itp. A przecież wiemy, że takowe istnieją na co dzień i nie jest wtedy ani pięknie, ani bezpiecznie. Paryż to miasto wielokulturowe, zdominowane przez obcokrajowców. Widać to niemal wszędzie, na ulicy, w metrze, w muzeach i innych obiektach. Prawdziwych Francuzów wydaje się, że zostało już niewielu. Widać, ze pogodzili się już z tą sytuacją, bo też i niewiele są już w stanie teraz zmienić.
Czy do Paryża wrócę ? Raczej nie. Chyba się w nim nie zakochałam . Może fajnie byłoby jeszcze zobaczyć to, czego się nie udało, ale żeby mi bardzo na tym zależało ? - Nie.

                                                                                                                                                                 c.d.n.

Z kierunku Andrychowa można dojechać w to miejsce szybko, ok. 45 min. nowo wybudowaną drogą szybkiego ruchu S1, omijając Milówkę i Węgierską Górkę.

Po drodze można podziwiać szczyty Beskidu Małego, Żywieckiego i Śląskiego. Jest to bardzo piękny odcinek trasy ????.
Pod szczytem stoi duża drewniana karczma z góralskim jedzeniem. Przy niej oraz po drugiej strony ulicy można zostawić samochód.

Na szczycie jest wyciąg narciarski kompleksu OchodzitaSki (niestety w tym sezonie zimowym z jakiś powodów nieczynny), ale za to w zamian można pozjeżdżać na sankach.

Ochodzita jest znana z rozległej panoramy uznawanej za jedną z najpełniejszych panoram górskich w całych Beskidach Zachodnich i pięknych wschodów i zachodów słońca. Szczególnie zimą, gdy często występują mgły, skąpane w nich szczyty wyglądają niezwykle tajemniczo i malowniczo.

Na zachód słońca wybrałam się już któryś z kolei raz i jak zwykle się nie zwiodłam. ????

fot. nena

Ochodzita to fajna opcja nieforsownej wycieczki, szczególnie dla rodzin z dziećmi. Jeśli ktoś jeszcze nie odwiedził tego miejsca, to polecam.

Açores (Azory) to archipelag dziewięciu wysp pochodzenia wulkanicznego należących do Portugalii.

Oddalony jest od niej o ok. 1500 km. Leży na Grzbiecie Śródatlantyckim w środkowej części Oceanu Atlantyckiego. Razem z Wyspami Kanaryjskimi, Wyspami Zielonego Przylądka, Wyspami Selvagens oraz Maderą należy do regionu zwanego Makaronezją albo Wyspami Szczęśliwymi. Wydzielono go m.in. na podstawie podobieństw geofizycznych i botanicznych. Z Lizbony lot zajmuje ok. 2 godzin. Największą wyspą z całego archipelagu jest São Miguel, gdzie znajduje się również największe jego miasto - Ponte Delgada, uznawane za stolicę całego zespołu wysp, najmniejszą zaś wyspa Corvo.

Każda z wysp jest inna i warta odwiedzenia np. São Miguel słynie ze słodkich ananasów, na Graciosie największym przysmakiem są soczyste melony, zaś na Sao Gorge rośnie kawa. Wyspa Pico słynie z niesamowitych winnic, a Flores z kwiatów.
Tygodniowy pobyt na São Miguel w sierpniu 2022 roku pozwolił mi zakosztować nieco oryginalnego azorskiego klimatu i przyrody.

Kto myślał, że Azory to wyspy stworzone dla miłośników plażowania i imprezowania typu Bali, czy Kanary, to przyjeżdżając tu, mocno by się rozczarował. Po pierwsze klimat. Trzeba się tu liczyć z każdym możliwym scenariuszem, od pięknej słonecznej pogody, upałów, po deszczowe chłodne dni, nierzadko z bardzo silnym wiatrem. Temperatury oscylują tu między 10, a 19 stopni Celsjusza, rzadko przekraczają 25 stopni. Zawsze trzeba mieć ze sobą coś przeciwsłonecznego i przeciwdeszczowego. W czasie mojego pobytu było nietypowo: początkowo skrajnie parno i duszno (rzadko spotykana aura na tych wyspach), ale później doświadczyłam już typowej azorskiej pogody, słonecznej z niezbyt wysokimi temperaturami i atlantycką bryzą. Taka najbardziej mi odpowiadała, ponieważ nie przepadam za upałami.

Na Azorach już ponoć w starożytności lądowali Fenicjanie i Kartagińczycy, jednak na stałe osadzali się po odkryciu tych wysp Portugalczycy w XV wieku. Za pierwszą osadę uznaje się założoną w 1478 roku Angra do Heroismo na wyspie Terceira. Przed wynalezieniem silników parowych zawijało tu ponoć większość statków płynących ze Starego Kontynentu do Nowego Świata. Nie da się ukryć, że Azory stały się miejscem postoju dla żeglarzy, którzy płynęli do Ameryki. Zmęczeni rejsem szukali tu m.in. schronienia przed sztormami ale również uzupełniali na wyspach zapasy wody pitnej i jedzenia.
Tak jak napisałam powyżej, odwiedziłam tylko jedną z wysp, która ponoć jest kwintesencją tego, co do zaoferowania ma cały archipelag, ale czytałam trochę o pozostałych wyspach i chętnie zobaczyłabym inne m.in. ze względu na mniejszy ruch turystyczny oraz osobliwą rzeźbę terenu i przyrodę .

Oprócz unikatowej flory Azorów jej niezaprzeczalnym atutem jest przyroda nieożywiona, która związana jest z wulkanicznym charakterem całego archipelagu. Uformowane przez aktywność ponad 1700 wulkanów strzeliste klify, wąwozy, jaskinie, groty, jeziora kraterowe, fumarole i wodospady tworzą niesamowity krajobraz i oferują  szeroką gamę różnorakiej aktywności. Wyspy te odwiedzają szczególnie miłośnicy ekstremalnych wrażeń np. jazdy MTB, kanioningu, kąpieli w gorących siarkowych źródłach, eksploracji jaskiń czy pieszych wędrówek. 

Nie będę tym razem opisywać kolejno dnia po dniu, skupię się tylko na najciekawszych miejscach. Odkrywaliśmy Azory z Mileną Dąbrowską - osobą, która od kilku lat mieszka na Azorach i potrafi pokazać to co w nich jest najpiękniejsze i najciekawsze. Polecam bardzo Milenę za przewodnika ! Mega ciepła i pozytywnie nastawiona do życia i ludzi dziewczyna, która kocha Azory i swoją pracę ! Cieszę się niezmiernie, że to właśnie z nią dane mi było poznawać ten niezwykły archipelag na Atlantyku.

São Miguel to również najliczniejsza pod względem ludności wyspa całego archipelagu, a stolica Ponte Delgada, skupia na sobie całe życie wyspy.

Ponte Delgada

Ponte Delgada zarówno pod względem powierzchni jak i liczby ludności nie jest dużym miastem.

Podczas pierwszego spaceru moją uwagę przykuły czarno - białe uliczki, chodniki, deptaki, place z wapiennej kostki brukowej ułożonej w formie mozaiki tworzącej charakterystyczne oceaniczne symbole i obrazy Calçada Portuguesa. Każda ma inny wzór, wszystko jest robione ręcznie. Byłam świadkiem jak panowie układali chodnik, powoli, misternie, kosteczka do kosteczki. Ileż to wymagało pracy i cierpliwości.

Natomiast zszokowało mnie to jak mało miejsca jest zostawione w mieście na chodniki dla pieszych. Miejscami jest to nawet 20 - 30 cm . Dwie osoby mają trudno obok siebie przejść. Mało tego najczęściej do budynku wchodzi się bezpośrednio z ulicy. Tak więc wychodząc z domu albo hotelu, będąc nieostrożnym, można bezpośrednio wejść pod rozpędzony pojazd i stracić życie. A niektórzy jeżdżą tu naprawdę bardzo szybko. Trzeba to mieć na uwadze. Osobiście dziękuję Bogu, że jeszcze żyję, bo parę razy o tym zapomniałam i w ostatniej chwili zatrzymałam się przed rozpędzonym pojazdem … . Ulice i uliczki ogólnie są tu bardzo wąskie.

Rankiem przyjemnie było zjeść śniadanie na hotelowym tarasie i z filiżanką kawy obserwować z góry jak miasto budzi się do życia.

Żeby zobaczyć coś więcej, trzeba było oczywiście wyjść na miasto. Przed sklepem z oryginalnymi  tradycyjnymi serami i pieczywem zaraz z rana ustawia się dłuuuugi ogonek. Trzeba pobrać numerek i ustawić się w kolejce.

Tu zawsze rano było mnóstwo klientów. Sklep oferuje najlepsze wyspiarskie wyroby. Można tu kupić rozmaite rodzaje regionalnych serów, likiery, dżemy, świeżutkie ananasy oraz pieczywo, w tym ulubione azorskie bolos lêvedos, czyli drożdżowe bułki smażone na patelni. Przywiozłam sobie kilka sztuk .

Na rynku jest sklep dedykowany turystom A Conserveria, głównie tym, którzy chcą sobie przywieść z podróży droższą rybkę w puszce. Sprzedaje się w nim ryby i owoce morza w cenach mocno przebijających standardowe limity. Pospolite sardynki, które w Portugali kontynentalnej można kupić za kilka EUR za sztukę tu kosztują ok. 10-12 EUR za puszkę, a ciekawsze rybki i owoce morza dobijają nawet do 20 lub 30 EUR za puszeczkę ... . Sklep nie powiem, fajnie wygląda.

Na rynku są stoiska z ananasami. Oprócz samych owoców sprzedawcy oferują również sok z ananasa i drinki. Zauważyliśmy, że nie są to jednak te prawdziwe azorskie ananasy, których sposób uprawy i smak mogliśmy poznać na jednej z plantacji, tylko te które znamy z naszych europejskich hipermarketów. Cóż, są tańsze od azorskich, a nieznający się turysta kupi wszystko. Cena takiego soku lub drinka kilkanaście Euro.

Ponte Delgada to również wspaniałe miejsce na spacery, także nocne. Czułam się tu naprawdę bezpiecznie. Mogłabym spokojnie po północy wracać do hotelu sama. Dzieje się tu dużo, zwłaszcza w godzinach wieczornych. Praktycznie co weekend można się załapać na wspaniałe koncerty fado lub inne plenerowe imprezy. Przychodzą na nie mieszkańcy, czasami całymi rodzinami, turyści i wszyscy razem świetnie się bawią.

Dominującą religią na Azorach jest katolicyzm. Najczęściej odwiedzaną świątynią przez mieszkańców wyspy jest Convento de Nossa Senhora da Esperança. Jest w nim cudowna figura Jezusa, która noszona jest w czasie uroczystych procesji. Mieszkańcy odwiedzają świątynię codziennie, spędzając często przed nią długi czas na modlitwie.

Jest i azulejo, czyli charakterystyczne dla sztuki portugalskiej dekoracyjne płytki ceramiczne, z motywami historycznymi, mitologicznymi, religijnymi, roślinnymi albo po prostu elementami  geometrycznymi.

Ponte Delgada to przede wszystkim wspaniałe, spokojne miasteczko portowe, ze wspaniałą promenadą i cudowna mariną, która wieczorami zamieniała się w centrum lokalnej kultury i rozrywki.

W czasie pobytu chodziliśmy do portu, siedzieliśmy na schodach i słuchaliśmy w blasku zachodzącego słońca muzyki dochodzącej z pobliskich klubów i dyskotek, albo podziwialiśmy statki i jachty, które właśnie zatrzymały się w porcie.  Wspaniałe chwile, które pozostaną na długo w pamięci.

Życie w Ponte Delgada zaczynało się dopiero po zmroku. Imprezy plenerowe, koncerty, występy, odbywały się głównie na rynku.  Wtedy można było zobaczyć, kto w tym mieście żyje. Na ile mogliśmy to w nich uczestniczyliśmy. Jest to bowiem świetna okazja do poznania lokalnej kultury. Każdy występ, imprezę wspominam z wielkim sentymentem, w końcu słyszeć na żywo osobę śpiewającą cudownie fado nie trafia się na co dzień.
W Ponte Delgada wzięłam udział we Mszy św. w Kościele św. Sebastiana - Igreja Matriz de São Sebastião w j. portugalskim. Ciekawe przeżycie. We mszy uczestniczyli głównie starsi ludzie. Młodych było niewielu. Chór stanowiła starszyzna. Przewodził mu kościelny. Całe odprawienie mszy należało do księdza. Nie ma tu żadnych ministrantów. Na mszę zapraszają z wyprzedzeniem dźwięki dzwonów kościelnych. W czasie mszy nie ma możliwości zwiedzania kościoła. Bardzo się tego przestrzega.

W mieście jest pięknie utrzymany ogród botaniczny Jardim Botânico António Borges, z licznymi ścieżkami, grotami, sadzawkami oraz zbiorem rzadkich i egzotycznych roślin.  Powstał w XIX w. Mieszkańcy całymi rodzinami spędzają w nim czas w ciągu dnia, po pracy oraz w weekendy.

Nie ma tu miejsca na plastik, czy metal. Na ile to możliwe wykorzystuje się wszędzie naturalne materiały lub samą naturę.

Przedmieścia miasta z dzielnicami mieszkalnymi i trochę oceanu .

Wypłaszczone wzgórze w tle na zdjęciach poniżej to płyta lotniska im. JP II. Jest to główne lotnisko na wyspie. Między wyspami można się poruszać wyłącznie portugalskimi liniami lotniczymi SATA. Stąd właśnie startują samoloty.

                                                                                                                                                   c.d.n.

Białostocczyzna

twoje włosy zielone
złote chlebne lica
oczami jezior wpatrzone
w czyste błękity
śpiewasz ptaszęcą pieśń
w raju
w jutrzence wschodów
w zorzy zachodów
kąpiel słoneczną biorąca
- ziemio o dziewiczej piersi
pełnej miodu i mleka
nucącą mi kołysankę
dzieciństwa...

ziemio o pełnych biodrach
w koralach jarzębin
przepasana
najbłękitniejszymi wstęgami
rzek lekkim krokiem dążąca
drogą postępu
najpracowitsza bo
nadrabiająca wiekowe
zaległości

ziemio pochylonych krzyżów
jaćwieskich kurhanów
pomników przeszłości
na których wieczorna cisza
śpiewa mi pieśń pożegnania
na nocny spoczynek która
mi brzozą płaczącą będziesz
szumieć swą pieśń nad
mogiłą...   

bądź pozdrowiona!

                          /Melania Burzyńska/

       Na przełomie lipca i sierpnia odwiedziłam po raz kolejny wschodnią część naszego kraju. Ciekawa byłam zmian, które w niej nastąpiły, po prawie 8 latach. W planie urlopu były miejsca już kiedyś przeze mnie odwiedzone oraz w których jeszcze nie byłam. Sześciodniowy urlop spędziliśmy w Narwi, niewielkiej miejscowości w powiecie hajnowskim, leżącej jakieś 35 km od Białegostoku. Było to dobre miejsce do całodniowych wycieczek po okolicy. 6 dni to jednak ciągle zbyt mało, żeby nasycić się Podlasiem.

DZIEŃ 1 - Narew - Odrynki -  Jezioro Siemianowskie - Wieża Maruszka - Narewka

Zaczęliśmy od zabytkowej Cerkwi Prawosławnej Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Narwi, leżącej na szlaku kulturowym "Śladami Wschodniosłowiańskiej Tradycji”.

Znajdowała się jakieś kilkadziesiąt metrów od naszego miejsca noclegowego, więc nie można było jej pominąć, zwłaszcza, że przyciągała pięknym błękitnym kolorem. W architekturze świątyń prawosławnych kolor ma istotne znaczenie. Najczęściej te niebieskie poświęca się Matce Boskiej lub Michałowi Archaniołowi, zielone Duchowi Świętemu, zaś na brązowo malowano cerkwie poświęcone męczennikom.

Akurat tego dnia coś w niej remontowano i udało nam się wejść do środka. Nie wszystkie cerkwie są otwarte. Trzeba mieć szczęście, żeby na taką trafić, albo po prostu przyjść na nabożeństwo. Zawsze jednak można poprosić o możliwość zwiedzenia. Zazwyczaj podany jest numer telefonu do osoby, która nam świątynię otworzy i najczęściej też o niej coś opowie.

W Narwi jest jeszcze świątynia katolicka, Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Stanisława. Drewniany, otoczony wysokimi drzewami. Niestety nie udało nam się go zobaczyć w środku.

Ma tu również swój zbór Kościół Chrześcijan Baptystów.

W mieście stała niegdyś drewniana synagoga, ponieważ żyło tu sporo Żydów, jednak w 1974 roku spłonęła podczas pożaru.

Sama miejscowość Narew nie jest duża. To dawne miasto królewskie, które utraciło prawa miejskie w 1934 w wyniku upadku gospodarczego. Do końca XVII w. rozwijało się dynamicznie, pełniło m.in. rolę stacji postojowej dla władców podróżujących między Koroną a Litwą. Bywali tu m.in. Królowa Bona, Zygmunt August i Stefan Batory.

Miasto zaczęło powoli upadać po potopie szwedzkim i nigdy nie odzyskało już pierwotnego znaczenia. Kolejnych zniszczeń dopełniły zabór rosyjski, II wojna światowa, a później okupacja niemiecka i radziecka. W centrum wsi zachowała się do dzisiaj drewniana zabudowa z końca XIX i pocz. XX w. Wiele domów jest opuszczonych.

Na filmie nieco historii i ciekawostek o cerkwi w Narwi. Na samym początku Skit w Odrynkach.

Prawosławną pustelnię Ojca Gabriela czyli skit w miejscowości Odrynki zwiedziłam po raz pierwszy w listopadzie 2014 r. Ocierając się o wschodnią granicę - część 3 - końca nie będzie ? . Pamiętam, padał wówczas deszcz, a kładka prowadząca przez uroczysko Kudak nad rzeką Narew była bardzo śliska. Tym razem podjechaliśmy do Odrynek z innej strony, w pełni lata.

Jedyny w Polsce prawosławny pustelnik, archimandryta Gabriel niestety już nie żyje. Zmarł w 2018 r, w wieku 56 lat. Zmieniło się nieco to miejsce. Czy na lepsze ? Wydaje mi się, że za Ojca Gabriela skit bardziej przypominał pustelnię, miejsce odludne, niedostępne. Dziś można podjechać pod samą bramę skitu samochodem i zostawić go na parkingu. Na szczęście pozostała długa drewniana kładka.

Cerkiew, w której 8 lat temu byłam na nabożeństwie, została ukończona. Dobudowano jeszcze kilka budynków, domki dla mnichów, ubikacje dla zwiedzających, których jest tu codziennie coraz więcej.

W centralnym miejscu skitu jest grób Ojca Gabriela.

Dom - pustelnia, w którym mieszkał.

Po skicie oprowadził nas jeden z mnichów. Zwiedzanie zakończyło się wizytą w sklepiku z pamiątkami i wyrobami mnichów. Sprzedają m.in. zioła, maści, miody, świece, obrazki, ikony i książki.
Pomimo zmian skit w Odrynkach pozostał miejscem bardzo ciekawym i wartym odwiedzenia. Uroczysko i spacer drewnianą kładką pośród dzikich rozlewisk Narwi, to sposób na wyciszenie i kontakt z naturą.

        W 1912 r. Jerzy Kalina wyreżyserował „Archimandrytę”, ciekawy dokument o życiu i działalności Ojca Gabriela w Odrynkach. Warto obejrzeć.

Z Odrynek, z racji niedużej odległości, pojechaliśmy nad Jezioro Siemianowskie, sztuczny zbiornik wodny na górnej Narwi. Historia budowy tego zalewu była burzliwa i wywołała wiele dyskusji.

Budowę rozpoczęto w 1977 roku, a zakończono w 1993. Tak jak głosił napis na kamieniu był to ogromny projekt budowany ku uciesze tutejszych mieszkańców. Przy jego tworzeniu zalaniu uległo 5 pobliskich wsi, a mieszkańcy zostali przesiedleni. Nie mieli jednak oni żalu, ponieważ wierzyli, że działają w dobrej sprawie. Wśród miejscowej ludności krążyła wówczas poufna wiadomość, że pod taflą zalewu, który miał sięgać na teren Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Ludowej, będzie wybudowane najnowocześniejsze i chyba jedyne tego rodzaju, tajne lotnisko Układu Warszawskiego. W związku z tym, że samoloty miały startować w kierunku wschodnim (ze względu na ukształtowanie terenu), ludność ta nie wiedziała jak to lotnisko powstaje. Oczywiście informacja ta po latach okazała się być fikcją. Proszę teraz sobie wyobrazić co obecnie czują mieszkańcy wysiedleni z tych ziem. Nie dość, że nie znaleźli oni pracy na fikcyjnym lotnisku, to jeszcze zabrano im rodzinne ziemie a cały projekt tak naprawdę okazał się niewypałem i coś się jednak nie udało. Do dnia dzisiejszego osoby te żałują tego co się stało lecz niestety tego już nie cofniemy.
Wracając jednak do samego zalewu. Jest to trzeci co do wielkości sztuczny zbiornik wodny na terenie Polski. Ma ponad 32km2. Powstał przez spiętrzenie wód górnej Narwi ziemną zaporą w okolicy wsi Bondary. Po zamknięciu tamy zbiornik napełniał się 5 lat a ostateczny poziom wody wynoszący około 7m został osiągnięty w 1993 roku i jest ewidentnie niższy od projektowanego.

Źródło:atrakcjepodlasia.pl

      Samochód zostawiliśmy na parkingu w Bondarach. Dojazd nad samo jezioro latem, tam gdzie utworzono plaże i kąpieliska, jest w wielu miejscach płatny. Znajduje się nad nim wiele miejsc biwakowych i pół campingowych, dlatego z góry pobierane są opłaty od turystów chcących podjechać do jego brzegów. Nam udało się wjechać bez opłaty. Pani parkingowa uwierzyła nam na słowo, że nie chcemy zatrzymywać się na dłużej, tylko zobaczyć zbiornik i zrobić kilka fotek z wieży widokowej. Tak zresztą zrobiliśmy.

W lecie Jezioro Siemianowskie oblegane jest przez turystów. Przez groblę, która prowadzi przez jezioro wybudowano linię kolejową z Hajnówki i szerokotorową z Siemianówki do Cisówki i dalej na Białoruś. Zainteresowanych odsyłam do ciekawych informacji o Zalewie Siemianówka.
Od strony wschodniej i południowo wschodniej brzegi jak i sam zbiornik są mocno zarośnięty. Prowadzi tu niewiele dróg. Schronienie oraz dobre warunki do życia i lęgów znalazło tu wiele gatunków ptactwa wodnego i błotnego. Stwierdzono tu ponoć 164 gatunki ptaków, w tym 112 lęgowych.

Poruszając się wzdłuż zachodniego brzegu jeziora dojechaliśmy do wsi o nazwie Siemieniakowszczyzna. W jej okolicy znajduje się jedna z wielu wież widokowych, z których można podziwiać dzikie rozlewiska i mokradła Zalewu Siemianówka wraz z ich skrzydlatymi mieszkańcami.

Widok z wieży Maruszka.

O każdej porze roku widok jest inny. Wiosną stan wody jest wysoki, latem z kolei rozlewiska przypominają bardziej wilgotne łąki. Żeby jednak coś zobaczyć z wieży, bądź co bądź z dosyć sporej odległości, trzeba mieć ze sobą solidną lornetkę albo lunetę. My mieliśmy niestety niezbyt solidną , zatem wiele ptaszyn nie zobaczyliśmy, ale za to słyszeliśmy dużo ptasich odgłosów. A można tu ponoć obserwować żurawie, wodniczki, czajki, łabędzie, perkozy, rybołowy, biegusy, łabędzie i naturalnie - bociany.

      W drodze powrotnej do Narwi chciałam koniecznie zdążyć dojechać do Narewki, w której znajduje się Galeria im. Tamary Sołoniewicz.

Tamara Sołoniewicz była cenionym reżyserem i scenarzystą. Tematem większości jej filmów było Podlasie i rodzinna Białostocczyzna z jej wielokulturowością. Jej filmy zdobyły liczne nagrody i wyróżnienia na festiwalach w kraju i zagranicą. Zmarła nagle w 2000 r. w wieku 62 lat.

W filmie „Kresowa ballada” pokazała unikatowość folkloru Podlasia.

Film „Czy słyszysz jak płacze ziemia” ukazuje dramat ludzi, którzy musieli opuścić swoje domy, porzucić gospodarstwa i ziemię. Przeznaczono je bowiem na zalanie przy budowie zbiornika Siemianówka.

Galerię zamykano o godz. 18.00. Przyjechaliśmy kwadrans przed 18.00, ale przewodniczce i opiekunce tego miejsca, Pani Katarzynie Bialawskiej zupełnie to nie przeszkadzało. Zamiast 15 minut, których brakowało do zamknięcia obiektu, spędziliśmy na rozmowie o historii Narewki i jej mieszkańcach prawie 1,5 godziny . Pani Katarzyna od lat zajmuje się ochroną dziedzictwa wielokulturowego tego regionu. Szczególnie bliska jest jej tragiczna historia ludności żydowskiej, która niegdyś licznie zamieszkiwała Narewkę. Jest osobą z ogromną wiedzą, którą bardzo chętnie się dzieli. W galerii można zobaczyć wystawy malarstwa, piękne rękodzieło ludowe, stroje, dokumenty historyczne. Galeria tętni życiem. Ciągle się w niej coś dzieje. Miejsce to wszystkim gorąco polecam.

Po zamknięciu obiektu Pani Katarzyna pokazała nam jeszcze narewkowskie murale. Znajdują się na budynkach naprzeciwko galerii m.in. na budynku poczty. Przedstawiają trzy etapy życia natury, ale jednocześnie trzy etapy życia ludzkiego:

wiosnę czyli młodość

lato - pełnię życia

jesień czyli dojrzałość.

Autorem murali jest Zbigniew Budzyński, malarz, grafik i rysownik. Jego twórczość związana jest z Podlasiem i ziemią hajnowską.

W Narewce znajduje się Bojarski Gościniec. Jest to kompleks pięciu budynków o ciekawej architekturze drewnianej z czasów carskich. Zostały przerobione na drogi pensjonat wraz z restauracją.

Na koniec podeszliśmy jeszcze pod cerkiew prawosławną pw. Mikołaja Cudotwórcy.

Krzyże przy cerkwi to pamiątka po szczęśliwym powrocie do domu z „bieżeństwa” czyli uchodźstwa.

Pani Katarzyna opowiadała nam o tragicznym losie ludności żydowskiej zamieszkujących Narewkę w czasie II wojny światowej. W pobliżu bocznicy kolejowej znajduje się zbiorowa mogiła Żydów z 1941 r. Było już późno. Człowiek, który kosił trawę na cmentarzu parafialnym wskazał nam do niej ścieżkę. Trzeba było przejść przez wysoki nasyp z torami kolejowymi, a następnie przez dosyć głęboki rów. Zajęłoby nam to sporo czasu. Z oddali można było zobaczyć jedynie fragment kamiennej płyty, upamiętniającej miejsce zbrodni.

DZIEŃ 2 - Łosinka, Dubiny, Hajnówka, Uroczysko Miednoje (Krynoczka), Białowieża, Puszcza Białowieska, Nowoberezowo

Chcąc wykorzystać słoneczną pogodę kolejny dzień urlopu przeznaczyliśmy na Puszczę Białowieską. Codzienne wyjazdy starałam się planować tak, żeby robić pętelkę po okolicy i wracać na noc do Narwi.

Ruszyliśmy z rana w kierunku Hajnówki, przejeżdżając przez Łosinkę i Dubiny.
Łosinka to niewielka miejscowość, zamieszkuje ja tylko 210 osób. W centralnej części wsi, tuż przy drodze stoi drewniana zabytkowa cerkiew pw. św. Jakuba Apostoła.

W Dubinach zatrzymaliśmy się przy Cerkwi Zaśnięcia Maryi Panny.

W Hajnówce liczyłam na zwiedzenie Soboru Świętej Trójcy, którego nie miałam jeszcze okazji zobaczyć w środku. Niestety świątynia była i tym razem zamknięta.

Również do pozostałych cerkwi Narodzenia św. Jana Chrzciciela i św. Dymitra nie udało się wejść. W drugiej znajduje się ciekawy dębowy ikonostas.

Skoro nie zatrzymaliśmy się dłużej w Hajnówce, mieliśmy nieco zapasu czasu, więc postanowiliśmy w drodze do Białowieży zahaczyć o Uroczysko Miednoje, znane bardziej jako Krynoczka, zagubione w Puszczy Białowieskiej miejsce ze źródełkiem, uznawanym przez wiernych kościoła prawosławnego za cudowne. Natrafiłam na nie przeglądając mapę w samochodzie.

Przy źródełku stoi nieduża drewniana Cerkiew pw. Świętych Braci Machabeuszy.

Krynoczka obok Grabarki jest uznawana za jedno z najważniejszych miejsc kultu religijnego dla wyznawców prawosławia. Jest celem wielu pielgrzymek. Do miejsca wiedzie nieutwardzona droga leśna. Co jak co, ale na tym bezludziu, w środku lasu to nie spodziewaliśmy się, że uda nam się zobaczyć wnętrze cerkwi. Prowadziła do niej długa dębowa aleja. Na samym jej końcu stała zadaszona studnia z cudowną wodą.

O dziwo cerkiew była otwarta. Przywitał nas młody chłopak, student i opowiedział ciekawie o historii tego miejsca.

Pielgrzymujący do Krynoczki moczą chusteczki w cudownej wodzie i przecierają chore miejsca, a następnie pozostawiają je na ogrodzeniu za studzienką, symbolicznie pozbywając się w ten sposób swoich chorób.

Z Krynoczki udaliśmy się do Białowieży. Tu chciałam zobaczyć Park Pałacowy oraz porcelanowy ikonostas w zabytkowej Cerkwi św. Mikołaja.

Jest to jedyny taki zabytek w Polsce. Oprócz tego chcieliśmy zobaczyć kawałek puszczy no i żubry, więc w harmonogramie dnia znalazły się aż trzy ścieżki przyrodnicze. Po cichu marzyłam odwiedzić jeszcze Dziedzinkę Simony Kossak. Jednak plany planami, a życie życiem … .

Sama Białowieża jakoś szczególnie mnie nie zachwyciła. W sezonie jest tu mnóstwo ludzi, zwłaszcza starszych osób, którzy szukają ciszy i spokoju, chociaż w takim tłumie wątpliwe, że można je znaleźć… Do tego wszechobecna komercja, budy z tandetą itp. Kompleks Białowieskiego Parku Narodowego wraz z muzeum przyrodniczym stoi w miejscu dawnego Pałacu Carskiego. Wielka nowoczesna bryła budynku Ośrodka BPN zupełnie nie pasuje do otoczenia. Jest po prostu brzydka.

Na terenie Parku Pałacowego zachowało się kilka budowli związanych z dawnym pałacem carskim m.in. dom marszałkowski, dom zarządu oraz chyba najciekawszy i najładniejszy budynek w całym parku - Dworek Gubernatora Grodzieńskiego.

Dworek Gubernatora Grodzieńskiego

Rozczarowałam się również oznaczeniami szlaków i ścieżek. Ciężko było w ogóle odnaleźć się w gąszczu różnych informacji na tablicach i mapkach. Rezerwat Ścisły Białowieskiego Parku Narodowego można zwiedzać jedynie z licencjonowanym przewodnikiem. Istnieją jednak miejsca, gdzie można się udać bez przewodnika. I z tych właśnie chcieliśmy skorzystać. Nie udało się. Dodatkowo trzymała nas godzina wejścia do Cerkwi św. Mikołaja, żeby obejrzeć ikonostas. Powłóczyliśmy się więc trochę po parku, trochę po ulicach Białowieży. O wyznaczonej godzinie obejrzałam ikonostas z chińskiej porcelany. To nieduża, ale bardzo misterna majolika. Jedno z 3 takich arcydzieł na świecie. Został sprowadzony z Petersburga na życzenie cara Aleksandra III. Dominują w nim motywy roślinne. Niestety nie można go było fotografować, dlatego wstawiam zdjęcie z Internetu. 

fot. Jacek Daczyński

Dzień się powoli kończył, a my nadal nie zobaczyliśmy dzikiej puszczy, a przecież po to tu m.in. przyjechaliśmy. Z racji małej ilości czasu postanowiliśmy zrobić tylko spacer ścieżką przyrodniczą „Żebra Żubra”, która kończyła się przy zagrodzie pokazowej żubrów. Na zwiedzenie tej ostatniej zabrakło nam jakieś pół godziny. Ścieżka „Żebra Żubra” prowadzi drewnianą kładką przez ciekawy przyrodniczo odcinek puszczy. To jedna z najbardziej znanych i uczęszczanych tras w Puszczy Białowieskiej. Jej długość w jedną stronę wynosi ok. 3 km. Jest dobrze przygotowana i łatwa do przejścia. Można z niej podziwiać różnorodność gatunkową puszczy.

Ponieważ zagrodę nam zamknięto praktycznie przed nosem, pozostało zjeść coś ciepłego na koniec dnia na pobliskim parkingu i ruszyć w drogę powrotną. Na trasie do Narwi znalazła się miejscowość Nowoberezowo z zabytkową Cerkwią Wniebowstąpienia Pańskiego. We wsi znajduje się jeszcze prywatny skansen „Zagroda Stefana” z fermą strusi. Ale na strusie już czasu nie było . Wróciliśmy do Narwii po zmroku.

To był średnio udany dzień, ponieważ nie zrealizowaliśmy w pełni planu.

                                                                                                                                             c.d.n.

Z wysp położonych na Morzu Śródziemnych, które odwiedziłam, wysuniętych najbardziej na południe, była Malta, o której też jeszcze nic nie napisałam. Obiecuję to kiedyś zrobić. Sycylia była kolejną.

Prowincje Sycylii

Jest to największa włoska wyspa na Morzu Śródziemnym. Mówi się o niej Wyspa Słońca, ponieważ to najbardziej słoneczny teren w Europie. Liczba słonecznych dni w roku dochodzi tu do 250-300.W czasach starożytnych nazywana była Trynakrią, ze względu na legendę o jej powstaniu. Według niej trzy nimfy krążyły po świecie radośnie tańcząc i zbierając owoce i kamienie z najbardziej żyznych i pięknych jego zakątków. Nagle, w miejscu szczególnej urody, gdzie niebo miało piękny kolor, zatrzymały się i w zachwycie roztargnione, upuściły do morza wszystkie skarby, jakie do tej pory znalazły. Woda zawrzała, zapieniła się i rozpromieniła barwami tęczy, tworząc wyspę w kształcie trójkąta – Sycylię. Triskelion to trójnoga głowa meduzy, która ma symbolizować trzy jej najdalej wysunięte punkty stała się symbolem Sycylii. Dziś Triskelion jest często spotykanym elementem dekoracyjnym wyrobów ceramicznych czy wnętrz. Sycylijczycy uważają ją za symbol szczęścia, pomyślności i urodzaju.

Triskelion - symbol wyspy

Polakom Sycylia znana jest chyba najbardziej z filmów o mafii, w tym najbardziej znanego, klasycznego "Ojca Chrzestnego" w reżyserii Francisa Forda Coppoli. W rzeczywistości nie można tej wyspy utożsamiać tylko z mafią, tylko zachwycać się i pochłaniać ją ze wszystkim tym, co ma nam do zaoferowania. A ma tego naprawdę wiele.
Nie ukrywam również, że spora ilość fajnych zdjęć z miejsc, które odwiedziłam skłoniła mnie do tego, żeby je pokazać. Te o których wspomnę w tej relacji, zdecydowanie warto zobaczyć .

Podczas prawie 12 dniowego, do tego trzeba dodać po 1 dniu na przyjazd i wyjazd, więc tak naprawdę 10 dniowego pobytu na wyspie, dane nam było przeżyć i zobaczyć kilka najpiękniejszych miejsc północnej i północno - wschodniej, ale też częściowo zachodniej części Sycylii. Nie mieliśmy okazji, podczas naszego pobytu zobaczyć południowej części, a jest tu również sporo atrakcji. Cóż … trzeba zorganizować kolejny wyjazd.
   
Sycylię odwiedziłam w ramach programu Erasmus + w czasie ferii zimowych w 2018 r. Panowała tam wtedy wczesna wiosna.:) Było całkiem ciepło, zero zimowych akcentów. Zresztą taka aura zimą jest typowa dla klimatu śródziemnomorskiego.

Nasze pobyt na wyspie było przeplatany zajęciami stacjonarnymi w Palermo, gdzie realizowaliśmy cele i założenia wcześniej zaplanowanych szkoleń oraz wycieczkami w teren, co sobie osobiście najbardziej zapamiętałam i ceniłam.

DZIEŃ 1 - Przylot

Wylecieliśmy 12 lutego z Wrocławia. Towarzyszył nam w tym dniu lekki deszcz.

Wyspa przywitała nas również chmurami i deszczem. Ale taka pogoda o tej porze roku w krajach Basenu Morza Śródziemnego jest typowa.

W tym dniu mieliśmy się tylko dostać do Hotelu JOLI. Pierwsze wrażenie jakie na nas wywarł było piorunujące, ponieważ pokoje w nim przypominały nieco komnaty, albo … Zresztą zobaczcie sami … Każdy był inny. Trochę męczące były te jaskrawe kolory, ciężkie zasłony i narzuty na łóżkach. Do tego za sprawą małych okienek, jak dla mnie, było w nich po prostu zbyt ciemno. W łazience woda z wanny zalewała nam podłogę, no ale cóż, taki jest urok starych kamienic.

Hotel JOLI położony jest w samym sercu Palermo, w starej kamienicy z początku XIX w. Wnętrze jest również utrzymane w XIX - wiecznym klimacie. Na ścianach są oryginalne freski i zabytkowe dzieła sztuki. Lokalizacja hotelu jest idealna dla tych, którzy chcą doświadczyć miasta Palermo w całości. Stąd praktycznie wszędzie jest blisko. W hotelu jedliśmy tylko śniadania, typowo włoskie, czyli kawa i wszelkie słodkości plus owoce, o tej porze roku przeważnie cytrusy. Codziennie praktycznie to samo. Nam, kanapkożercom ciężko się było do tego przyzwyczaić. Dla Włochów to właśnie słodkie śniadanie, w przeciwieństwie do nas, daję energię na długi czas. Obiadokolacje były na mieście, ale o nich wspomnę w dalszej części.

DZIEŃ 2 - Szlakiem sycylijskich winnic

Rano wzięliśmy udział w pierwszym zaplanowanym szkoleniu. Dodam tylko, że uczestnikami szkolenia oprócz nas, były osoby z różnych krajów m.in. Francji, Portugalii, Chorwacji, Niemiec.
Po południu odbyła się pierwsza zaplanowana wycieczka. Odwiedziliśmy bardzo ciekawe i pięknie położone miejsce niedaleko Palermo - prywatną winnicę Alessandro di Camporeale. Winnica ta zdobyła najwyższe noty za wina sycylijskie.

Sycylia słynie z bardzo dobrych win regionalnych np. Nero d’Avola, Marsala, Malvasia, Passito, Etna Blanco, czy Etna Rosso. Przemysł winiarski. Winorośl uprawiano tu od czasów greckich, a wyspa długi czas była największym regionem winiarskim we Włoszech.

Gdyby kogoś interesowało odsyłam do poniższych linków:
Klasyfikacja win pod względem jakości
Wina z Sycylii i Sardynii

W drodze do celu. Wzniesienia i doliny porośnięte są winoroślą, drzewami oliwnych, a także warzywami m.in. karczochami.

Winnica Alessandro di Camporeale powstała w małym ośrodku rolniczym Camporeale, u podnóża wzgórz górujących nad równiną Mandranova, w prowincji Palermo, w miejscu pełnym uroku, gdzie rolnictwo zawsze było jej główną działalnością.

Oprowadzała nas po niej jej współwłaścicielka - Anna Alessandro, pokazywała i opowiadała o poszczególnych szczepach winorośli, produkcji wina oraz oliwy z oliwek, ponieważ rodzina zajmuje się również uprawą drzew oliwnych. Ciekawostką, która zapadła mi w pamięci jest to, że aby wzbogacić smak wina wśród winorośli sadzi się np. róże lub inne aromatyczne rośliny.

Okoliczne wzgórza to wszytko plantacje rodziny Alessandro.

Do najbardziej popularnych lokalnych odmian winorośli należą: białe catarratto bianco, inzolia, grillo i grecanico dorato (garganega) oraz czerwone nero d'avola, frappato i nerello mascalese.

Mogliśmy na własne oczy zobaczyć winiarnię, byliśmy na dziale produkcji i butelkowania, a także przechowywania wina.

Leżakowanie wina. Ważna jest nie tylko temperatura, ale także w czym i jak długo leży, a nawet wysokość na której są beczki.

Dopiero odpowiednio wyedukowani mogliśmy zasiąść do stołu . Anna Alessandro przygotowała dla nas degustację 5 wybranych win, produkowanych w swojej winnicy.

Wino, które degustowaliśmy nie posiadało siarczanów. Dodaje się je dopiero do butelek, które idą na sprzedaż.
Okazuje się, że to samo wino może zupełnie inaczej smakować, w zależności od tego co podamy do niego jako zakąskę. Przed degustacją kolejnego gatunku wina Anna podawała nam za każdym razem inną np.:

Chlebek polany domową oliwą z oliwek.

Pyszny sycylijski ser oczywiście z pastą z pomidorów.

Oliwki z własnej plantacji i suszone pomidory w oliwie z oliwek

Pizzę

Regionalne wędliny

Przed najbardziej słodkim winem Anna podała nam ekstra gorzką czekoladę

Doznania smakowe po prostu niezapomniane:). To się nazywa - znać się na rzeczy!
Próbowaliśmy również oliwek i oliwy z oliwek, które pochodzą z rodzinnych plantacji Anny. Nigdy nie próbowałam tak smacznej oliwy. Niestety tak dobrej nie dostaniemy w sklepach. Ta którą oferują zawiera niestety konserwanty, które muszą jej zapewnić długi okres do spożycia.

Znalazłam jednak stronę, gdzie można dostać wino ! To niestety musi zawierać siarczany, które niewątpliwie niszczą w jakimś stopniu jego wspaniały oryginalny smak.

Byłoby wręcz zbrodnią opuścić to miejsce bez zakupu tutejszych rarytasów.

Półeczka z rodzinnymi specjałami.

Szkoda tylko, że ze względów objętościowych (bo lot samolotem niestety ogranicza), nie można było tego zrobić w większych ilościach. „Zabutelkowani” i zachwyceni pierwszą sycylijską wycieczką wróciliśmy późnym wieczorem do hotelu .

To było niezapomniane i niesamowicie pięknie spędzone popołudnie, okraszone dawką wiedzy o uprawie winorośli i drzew oliwnych, produkcji bardzo dobrego wina i oliwy z oliwek.

Zgodnie z powiedzeniem „im wino starsze, tym lepsze” zostawiłam sobie jedną butelkę sycylijskiego wina. Czeka na specjalną okazję.
                                                                                                                                                       c.d.n.

Wyruszyliśmy w południe. Na niebie od rana kłębiły się chmury, zapowiadały deszcz, tylko nie wiadomo było kiedy spadnie.
Pech chciał, że wybraliśmy przejazd przez Przełęcz Przegibek (663 m), żeby było ciekawiej i było …  Straciliśmy zaraz na wyjeździe prawie godzinę na staniu w okropnym korku w Międzybrodziu Bialskim. Jest tam rozkopana droga na całej szerokości. Ruch wahadłowy, blokujące się światła, policjanci sterujący ruchem. Jednym słowem koszmar. ! Nie polecam tamtędy teraz jeździć. Prace zapewne będą trwać długo.
W końcu udało się dojechać do skrętu na Bielsko. Na Przegibku i Straconce samochody stały wzdłuż ul. Górskiej aż do Bielska - Białej.

Szybki przejazd przez Bielsko i obieramy kierunek na Szczyrk. W tym dniu nie było tam miejsca na samochód, wszędzie tłumy, pełne knajpy, oblegane budki z hotdogami i tandetą. Komercja do potęgi. Tragedia ! Ledwie przejechaliśmy bez stania w kolejnym korku. No to może na Przełęczy Salmopolskiej będzie mniej tłoczno ? Niestety, tu też zapełnione parkingi, z knajp wyje muzyka. Jedna beznadziejna fotka z parkingu i jedziemy w kierunku Wisły.

Najpierw Wisła - Malinka. Przejeżdżamy obok słynnej skoczni im. A. Małysza. Skocznia jakoś dziwnie kończy się przy samej drodze … . Nie zatrzymujemy się , nic ciekawego . Jedziemy dalej w kierunku Przełęczy Kubalonka, zatrzymując się na Zadnim Groniu przy Zamku Prezydenta.

Zamek Górny

Zamek Dolny

Z tarasu restauracji Zamku Dolnego można oglądać Jezioro Czerniańskie z zaporą na Czarnej Wisełce. Powstało w miejscu połączenia Białej i Czarnej Wisełki, źródłowych potoków Wisły.

Wyjeżdżamy na Przełęcz Szarcula, a potem na Przełęcz Kubalonka. Niestety podobnie jak na Salmopolskiej pełno tu ludzi i samochodów. Dalekie widoczki ładne, ale panujący dookoła gwar nie pozwala nam się długo nimi cieszyć.

Ruszamy więc do Istebnej - Wilcze. Stoi tam dom, w którym znajduje się Izba Pamięci Jerzego Kukuczki. Ładnie zadbany drewniany domek wraz z obejściem. Nie załapaliśmy się niestety na zwiedzanie, troszkę za późno przyjechaliśmy.  Ale można to zrobić online.

Izba Pamięci - online

Postanawiamy jeszcze zjechać do Jaworzynki na Trójstyk. Tu też nie można było się opędzić od ludzi. No cóż, majówka .

Wracamy do centrum Istebnej. Miejscowość ta leży na zboczach Złotego Gronia na wysokości 590–620 m n.p.m. W centrum stoi Kościół Dobrego Pasterza zbudowany w latach 1792-1794. Za kościołem jest stary cmentarz.

Tablica pamiątkowa upamiętniająca Jerzego Kukuczkę

Pomnik Pawła Stelmacha z 1924 r. inicjatora i założyciela Macierzy Szkolnej. Była to organizacja powołana  w 1885 r, której celem była walka z germanizacją i krzewienie polskości na terenie Ziemi Cieszyńskiej. Podczas okupacji niemieckiej pomnik został zniszczony, ale inicjator jego budowy, ks. Emanuel Grim po wojnie reaktywował Macierz i odbudowano pomnik, który  ponownie odsłonięto w 1947 r.

Zrobił się prawie wieczór, a nam został jeszcze przejazd przez Koniaków i Ochodzita. Zostawiliśmy ja na sam koniec licząc na jakiś ładny zachód słońca. Niestety chmury zakryły niebo tak, że słońce trudno miało się przez nie już przebić. Do tego doszły wieczorne mgły. Widoki jednym słowem były marne. Zatrzymaliśmy się tylko na chwilę przy karczmie i kawałek podeszliśmy w kierunku szczytu wzgórza. Musimy tu jeszcze przyjechać, bo warto dla pięknej panoramy wyjść na szczyt Ochodzitej.

Podsumowując, zrobiliśmy jakieś 220 km. Pogoda utrzymała się do końca dnia, było przyjemnie ciepło. Fajnie spędzony dzień, ale chyba wolę wycieczki górskie w trekkingowym wydaniu .

Minusy? No cóż …. z powodu dzikich tłumów, korków, hałasu zdecydowanie nie warto decydować się na objazdówki w długie weekendy .

Warto mieć marzenia i je spełniać. . Okoliczności świata sprawiły, że w lipcu tego roku udało mi się zrealizować jedno z nich - odwiedzić Islandię. Program 8 dniowego pobytu naszej grupy w ramach programu Erasmus+ był bardzo napięty, obejmował szkolenia i wyjazdy w teren. Udało nam się zmieścić w nim wiele ciekawych atrakcji przyrodniczych zachodniej, południowej i południowo - zachodniej części tej niesamowicie oryginalnej wyspy.

      Pierwszą informację o Islandii podał zamieścił żeglarz Pyteasz z Massali (IV w. p.n.e.), który podczas jednej ze swoich podróży natrafił na wyspę leżącą na północ od Brytanii. Nazwał ją Thule.  Jeśli chodzi zaś o mieszkańców, to pierwsi osiedlili się tu prawdopodobnie iryjscy mnisi, którzy przywędrowali z Irlandii w poszukiwaniu miejsc na pustelnie, kolejnymi byli Wikingowie.

      Islandia jest  bardzo młodą wyspą pochodzenia wulkanicznego. Położona jest w północnej części Oceanu Atlantyckiego, na skrzyżowaniu dwóch grzbietów oceanicznych Środkowoatlantyckiego i prostopadłego  do  niego  progu  łączącego  Islandię  z Grenlandią i Wyspami Owczymi. W strefie tej zachodzi proces spreadingu czyli rozsuwania  się  jednych  z  największych  płyt  litosfery, tj. Północnoamerykańskiej i Euroazjatyckiej  w tempie około 19 mm/rok (Einarsson 2008 za Harasimiuk  2018). W miejsce rozchodzenia się płyt wdziera się magma, powodując rozrost skorupy oceanicznej i dna oceanicznego w wyniku czego wyspa stale rośnie. 

Kilka fajnych animacji, które obrazują proces.

Wyspa prawie w  całości  zbudowana jest ze  skał  pochodzenia  wulkanicznego  z  wyraźną przewagą bazaltów. Jest jednym z najbardziej  aktywnych  wulkanicznie  regionów  na Ziemi. Na  jej  obszarze jest około 140 wulkanów, z czego ponad 50 było aktywnych w okresie zasiedlenia wyspy. Często się mówi, że Islandia to wyspa ognia i lodu, ponieważ zrodzona została z magmy, a wyrzeźbiona przez lodowce i rzeki. Lodowce powstały na niej z uwarunkowań klimatycznych. Południowa część wyspy leży w zasięgu klimatu umiarkowanego chłodnego morskiego, a na północy panuje już klimat subpolarny. (Andrzejewski 2018)

            Do samego końca nie byliśmy pewni, czy z powodu obostrzeń związanych z pandemią, uda się nam w ogóle wylecieć i jak będzie wyglądała sama podróż. Z tego powodu musieliśmy dodać dodatkowo dwa dni do naszego wyjazdu, w razie jakiś niespodziewanych problemów na lotnisku.

DZIEŃ 1 - PRZYLOT

Lecieliśmy ze stolicy z przesiadką w Kopenhadze, a następnie już bezpośrednio na lotnisko Keflavik na Islandii.

Nad Warszawą

Podwieszany Most Øresundsbron o długości 7845m rozciągający się nad Cieśniną Sund między duńską Kopenhagą a szwedzkim Malmö.

Dotarliśmy w godzinach popołudniowych. Pomimo tego, że tuż przed naszym wyjazdem zniesiono obowiązek szczepień i tak przy każdej odprawie żądano od nas unijnego certyfikatu COVID. W przypadku braku szczepienia trzeba by było obowiązkowo poddać się kwarantannie lub samoizolacji, albo przeprowadzić dodatkowe badania lekarskie na zlecenie władz miejscowych. W naszym przypadku, przy tak krótkim pobycie, w ogóle takie rozwiązanie nie wchodziło w rachubę. Najdokładniej sprawdzono nas na lotnisku w Keflaviku, przed wjazdem na wyspę.

Islandia powitała nas właściwą dla niej pochmurną i wietrzną pogodą. Z lotniska autobusem podjechaliśmy pod sam Hotel Oddsson. Hotel bardzo ładny, znajduje się w niedalekiej odległości od centrum miasta, jest nowy i ciekawy, ponieważ bez recepcji i praktycznie też bez „widocznej” obsługi. Meldujemy się samodzielnie za pomocą otrzymanego wcześniej kodu. 

Byliśmy zmęczeni całym dniem podróży, która rozpoczęła się już o 2 w nocy, tymi wszystkimi kontrolami, odprawami itd., dlatego po krótkim rekonesansie naszego obiektu noclegowego z przyjemnością położyliśmy się do łóżek w przytulnych, ciepłych pokoikach.

DZIEŃ 2 - REJKJAVIK

Kolejnego dnia mieliśmy wolne, więc postanowiliśmy zwiedzić stolicę. Recepcyjne mapki i foldery oraz GPSy w telefonach bardzo się przydały. Ponieważ jesteśmy wprawieni w pieszych wycieczkach, poznawanie Rejkjaviku na piechotę nie stanowiło dla nas żadnego problemu.   Jest to najlepszy sposób dotarcia do miejsc mało znanych i uczęszczanych.

Zaczęliśmy od górującej nad miastem potężnej betonowej bryły katedry ewangelicko - luterańskiej Hallgrímskirkja. Swoją nazwę wzięła od imienia islandzkiego poety i duchownego luterańskiego Hallgrímura Péturssona.

Ciekawy projekt świątyni, nawiązujący kształtem do bazaltowych kolumn, charakterystycznych dla islandzkiego krajobrazu formacji skalnych, został powierzony najwybitniejszemu islandzkiemu architektowi Guðjónowi Samúelssonowi. W całym kraju stoi jeszcze kilka obiektów jego autorstwa.

Na placu przed świątynią stoi pomnik Leifa Erikssona, wikinga, który jest uważany za pierwszego odkrywcę Ameryki. Pomnik jest prezentem od USA.

Wystrój wnętrza świątyni jest niesamowicie surowy i skromny. Doliczyłam się tylko dwóch obrazów, jednego kolorowego witraża i pięknych organów. Zostały wykonane w Niemczech, mają 5275 piszczałek, z których najdłuższa ma aż 10 m.

Reykjavík jest najdalej na północ wysuniętą stolicą na świecie. Miasto jest nieduże zarówno pod względem powierzchni (273 km2) jak i liczby mieszkańców (nieco ponad 131 tys.). Ciągle się rozbudowuje. Sprawia wrażenie małego miasteczka, a jest największym miastem wyspy. Spacerując w dzień powszedni z dala od centrum, spotyka się tylko pojedynczych ludzi.

W architekturze islandzkich miast przeważają kolory czarny, szary i biały, czasami czerwony oraz niebieski. Mają się kojarzyć z lawą, lodem, morzem i ciągle szarym niebem. . Zapewne nawiązują też do barw narodowych. Chociaż na pierwszy rzut oka może się wydawać to zbyt monotonne i przygnębiające, to trzeba przyznać, że jest to osobliwe i ma swój urok. Stare budownictwo komponuje się ładnie z nowoczesną architekturą miast.

Po zwiedzeniu katedry ruszyliśmy w stronę najbardziej znanej i uczęszczanej ulicy w mieście - Laugavegur.

Optymistycznego akcentu sprawiającego, że człowiek się od razu uśmiecha, dodają pomalowane na kolorowo ulice, place, ciekawe murale, graffiti, mnóstwo kwiatów kwitnących na klombach, skwerach i przydomowych ogródkach.

Jest coś dla miłośników tęczy

Instrukcja wiązania krawatu …

Można pograć w klasy, albo pobiegać po mieście na krótkim dystansie.

Nigdzie nie widziałam tak dorodnych i wielkich nagietków, bodziszków, maków i innych roślin kwiatowych , jak tu, na Islandii. Czyżby sprzyjała im gleba wulkaniczna ?

Trzeba sobie jakoś rozweselać pochmurne dni, ponieważ tych całkowicie bez chmur w całej Islandii jest średnio 10-20 w roku. Zdarzają się także lata, gdzie pada nawet przez 225 dni. O bardzo zmiennej pogodzie na Islandii decyduje ścieranie  się  mas  powietrza  o  odmiennych  cechach. Najczęściej wieją tu bardzo silne wiatry, pada obfity deszcz oraz śnieg. Kierunek  wiatru  decyduje o  pogodzie  na  danym  obszarze. Cieplejsze wiatry z południa przynoszą  wilgoć, a więc  opady w części południowej wyspy, zaś w części północnej jest w tym czasie sucho i panują nieco wyższe temperatury  niż  na  południu.  Z  kolei  wiatry  z północy przynoszą pogodę chłodniejszą i deszczową  w tamtej części wyspy, a cieplejszą i suchą na południu. (Andrzejewski 2018).

Podczas spaceru niejednokrotnie trzeba było wyciągać z plecaka kurtkę, pelerynę czy czapkę, żeby po chwili ponownie je schować.

Na ulicy Laugavegur były rzeczywiście największe tłumy. Tu toczy się życie całej stolicy, zwłaszcza po zmroku, gdy otwierane są bary, restauracje, kluby i puby. Jest tu też najwięcej sklepów.

Powałęsaliśmy się trochę po centrum, zaglądaliśmy do sklepów, po czym udaliśmy się w kierunku nabrzeża.

Im byliśmy bliżej zatoki, tym wiatr wiał silniej i robiło się coraz zimniej. Trzeba było ubrać czapki, a nawet rękawiczki.
W tym momencie przydałby się islandzki sweter lopapeysa zrobiony z wełny tutejszych owiec. Kosztuje sporo i na dodatek niesamowicie „gryzie”. Każdy Islandczyk obowiązkowo taki posiada. A będąc już przy owcach … W Islandii żyje około 900 tysięcy owiec. To jest ponad dwa razy więcej niż ludzi. Baranina obok ryb to główny składnik islandzkich dań. Znana na świecie jest islandzka zupa z jagnięciny. Ponoć mięso młodych jagniąt jest nasycone aromatem ziela tymianku, które owce spożywają na pastwiskach, dlatego ma niepowtarzalny smak.

Islandzkie swetry z wełny owczej - lopapeysa
                                 

Owce na Islandię zostały przywiezione przez pierwszych osadników z Norwegii, ze względu na ich wełnę i mięso, które pozwalały na przeżycie surowych warunków panujących na wyspie. Przejeżdżając przez wyspę niejednokrotnie widzieliśmy pasące się na stokach wulkanicznych wzniesień malutkie jak obłoczki owieczki. Bo rasa ta nie należy do dużych.

Nad Zatoką Faxa, w starym porcie stoi ogromna szklana bryła Harpy, islandzkiej opery i orkiestry symfonicznej. Budynek powstał w ramach rewitalizacji nabrzeża. Stary port miał zyskać nowy, światowy wygląd. Kryzys finansowy w 2008 r. pokrzyżował Islandczykom plany i udało im się z całego projektu ukończyć w całości ten budynek. Szkło na nim jest wielowarstwowe i w promieniach słońca mieni się kolorami. Przypomina wyglądem wielką bryłę lodu. Mieści salę koncertową, centrum konferencyjne i pawilony wystawowe. Odbywają się tu też najważniejsze imprezy kulturalne np. festiwale.

Za budynkiem Harpy podziwialiśmy zatokę i port.

Mocno przemarznięci opuściliśmy nabrzeże by wspiąć się na niewielkie wzgórze Öskjuhlíð (61 m n.p.m.), znajdujące się po przeciwległej stronie miasta.

Na jego szczycie stoi Perlan, charakterystyczny budynek z przeszkloną kopułą widoczną z wielu miejsc w mieście.

Jest to budowla hydrotechniczna, w której znajduje się 6 zbiorników magazynujących zapasy wody geotermalnej dla Reykjaviku. Żeby połączyć przyjemne z pożytecznym postanowiono do niej dobudować kopułę z tarasem widokowym i restauracją , a we wnętrzu budynku urządzić multimedialne centrum dla mieszkańców stolicy. Można tu obejrzeć ciekawe wystawy z ekspozycjami dotyczącymi flory i fauny Islandii. Miejsce to często odwiedzają mieszkańcy miasta, zwłaszcza rodziny z dziećmi, ale również turyści.

Ciekawym miejscem w mieście jest jeszcze park miejski z Jeziorem Tjörnin, dosyć licznie odwiedzany zarówno przez mieszkańców, jak i turystów. Jezioro ma zaledwie 0,5 m głębokości. Zamieszkuje je ponad 40 różnych gatunków ptaków, kaczki, edredony, gęsi, łabędzie i mewy. Na znajdującej się na środku jeziora małej wysepce gniazdują kaczki.

Nad jeziorem stoi m.in. Galeria Narodowa (na zdjeciu po prawej), Fríkirkjan í Reykjavík - Wolny Kościół Luterański (obok Galerii narodowej), budynek Uniwersytet Islandzki oraz postmodernistyczy budynek ratusza, który swoją konstrukcją z powodu braku miejsca wszedł w jezioro, zasypując je częściowo. Filary na południowej ścianie wychodzą z wody, a nocą gdy są podświetlone, ciekawie wyglądają.

Podczas spaceru po uliczkach Reykjaviku znaleźliśmy też katolicką świątynię. Katolików na Islandii jest jedynie 3,5 %.

Na miasto wychodziliśmy podczas naszego pobytu jeszcze kilkakrotnie, tak że wyjeżdżając mogliśmy powiedzieć, że znamy Reykjavik prawie jak własną kieszeń i moglibyśmy zatrudnić się jako przewodnicy.

DZIEŃ 3 - SZUKAMY WIELORYBÓW

Kto by nie chciał zobaczyć z bliska wieloryba w jego naturalnym środowisku ? . Okazuje się, że nie jest to wcale takie łatwe, nie zawsze się udaje, ale warto próbować. Zimne wody północnego Atlantyku są bogate w plankton i przyciągają mnóstwo gatunków wielkich ssaków wodnych np. humbaki, orki, kaszaloty, płetwale karłowate i delfiny. To także raj dla ptactwa morskiego: maskonurów, mew, głuptaków, flumarów, burzyków, rybitw, wydrzyków i wielu innych.

Pogoda w trzecim dniu wyjazdu popsuła nam nieco humory. Od samego rana padał dosyć rzęsisty deszcz, było zimno i wiał wiatr. Udaliśmy się ponownie do starego portu, by stamtąd statkiem wyruszyć na trzygodzinny rejs po Zatoce Faxa połączony z obserwacją wielorybów. Zatoka znajduje się pomiędzy półwyspami Snæfellsnes i Reykjanes. Taką atrakcję trzeba ja sobie odpowiednio wcześniej wykupić, ponieważ w danym dniu może zabraknąć na nią biletów. Nas kosztowała ok. 80 Euro. Płynęliśmy z firmą Elding. Jest to rodzinna firma, która organizuje nie tylko rejsy z obserwacją wielorybów ale również inne wycieczki przygodowe np. obserwacje ptaków czy zorzy polarnej. W czasie rejsu można liczyć na pomoc przewodnika w j. angielskim, który cały czas ciekawie opowiada i informuje o pojawiających się zwierzętach. Fajne jest też to, że po rejsie można na stronie firmy znaleźć z niego relację ze zdjęciami klikając na odpowiednią datę i godzinę.

Przed rejsem zwiedziliśmy na pokładzie statku wystawę poświęconą wielorybom.

Mimo niesprzyjającej obserwacjom pogody, mieliśmy szczęście, ponieważ udało nam się zobaczyć płetwala karłowatego, delfiny białonose z młodymi oraz mnóstwo ptaków morskich, które przez cały czas nam towarzyszyły.

Bywa, że z powodu złych warunków pogodowych rejsy są odwoływane. Wtedy firmy zapraszają ponownie w innym dniu lub o innej godzinie. Falowanie statku i deszcz utrudniał, a momentami w ogóle nie pozwalał też na robienie zdjęć czy kamerowanie. Jednak liczą się bardziej niezapomniane przeżycia .

Porządnie zziębnięci i przemoczeni, deszcz i zacinający nim wiatr zrobiły swoje, postanowiliśmy z portu na piechotę, żeby się rozgrzać, wrócić do hotelu.   Po powrocie do hotelu włączyliśmy w pokojach kaloryfery, żeby wysuszyć mokre ubrania.

DZIEŃ 4 - W TUNELU LAWOWYM

Dziś tak naprawdę zaczęło się nasze erasmusowskie szkolenie. Organizatorem kursu na Islandii była hiszpańska firma NTR - NEW TEACH RESOURCES. Jej przedstawiciel Ignacio Quesada, pełen temperamentu jak przystało na Hiszpana, był jednocześnie naszym trenerem i opiekunem na cały czas pobytu na wyspie. Do niego dołączyła przesympatyczna Erla, z rodu i kości Islandka. Woziła nas swoim mercedesem po wyspie, była profesjonalnym kierowcą , wspaniałym przewodnikiem i opiekunem, wiele się od niej można było dowiedzieć o życiu na Islandii. Chyba lepiej nie mogliśmy trafić . Wspaniali ludzie i organizacja całego kursu.

Erla i Inyaki - nasi trenerzy, przewodnicy i opiekunowie

Islandczycy to twardzi ludzie, od dzieciństwa związani z morzem, oswojeni z wulkanami i trzęsieniami ziemi, przyzwyczajeni do długich białych nocy w lecie i ciemności w zimie. Uważani są za jeden z najsympatyczniejszych i najbardziej gościnnych narodów Europy. Z początku mogą się wydawać nieco zdystansowani wobec obcych, jednak przy bliższej znajomości okazują się wspaniałymi, ciepłymi i gościnnymi osobami. Są dosyć jednolitym pod względem narodowościowym społeczeństwem. Z tego powodu stali się interesującym obiektem badań genetyków. Obecnie żyje ich na wyspie jedyne 344 tys. Co ciekawe, największą grupę imigrantów w tym kraju stanowią Polacy. W 2019 r. przekroczyliśmy liczbę 20 000. Przyjeżdżamy tu nie tylko ze względów turystycznych, ale przede wszystkim w poszukiwaniu dobrze płatnej pracy. Możemy to potwierdzić, ponieważ prawie w każdym odwiedzanym przez nas miejscu natknęliśmy się na przynajmniej jednego Polaka . Zatrudnienie Polacy znajdują głównie w gastronomii, hotelarstwie i budownictwie. Ciekawe badania związane z zatrudnieniem Polaków na Islandii prowadziła dr Anna Maria Wojtyńska, mieszkająca tam na stałe. Zainteresowanych odsyłam do poniższego wywiadu z nią na ten temat.

Liczba Polaków w Islandii przekroczyła 20 000 osób

Dawniej Islandczycy zamieszkiwali w małych rodzinnych wspólnotach, osadach rolniczych lub wioskach rybackich. Jedne od drugich oddalone były często o wiele kilometrów. Zajmowali się głównie rybołówstwem, hodowlą owiec i koni. Do dzisiaj rybołówstwo pozostało ważnym sektorem gospodarki kraju. Osady miejskie zaczęły się rozwijać dopiero końcem XVIII w. Pomimo tego, że Islandia jest najrzadziej zaludnionym krajem Europy (nieco ponad 3 osoby na km2), to należy do jednych z najsilniej zurbanizowanych krajów świata. Niemal 94 % społeczeństwa żyje w miastach, w tym najwięcej w stolicy. O tym jak trudno jest tu znaleźć osadę ludzką przekonaliśmy się przemierzając busem bezkresne dzikie pustkowia. (Harasimiuk 2018)

W dniu czwartym zwiedziliśmy z przewodnikiem jeden z dłuższych tuneli lawowych na Islandii - Raufarhólshellir.

Jeszcze do niedawna można go było zwiedzać bez biletu i przewodnika, jednak zniszczenia m.in. bazaltowych nacieków i zanieczyszczenia w postaci dużej ilości śmieci, jakie pozostawili po sobie pseudoturyści spowodowały, że z obawy przed całkowitą utratą cennego geologicznie obiektu, na pewien czas go zamknięto i przystosowano do ruchu turystycznego. Jednak tym razem już za opłatą i z obsługą przewodnika. Przed wejściem trzeba założyć obowiązkowo kask i zapalić latarkę. Można zabrać sobie kijki. W dniu zwiedzania pogoda nam niestety nie sprzyjała. Od rana padał deszcz. Było mokro, ślisko, cały czas na głowę spadały krople wody.

W kilku miejscach znajdują się prześwietlenia (świetliki), którymi wpada do jaskini światło słoneczne. Powstały na skutek zawalenia się stropu tunelu.

Tunel leży pod ogromnym polem lawy, ma długość 1360 metrów, ok. 10 m wysokości i 10-30 m szerokości. Powstał 5600  lat temu w czasie erupcji niewielkiego wulkanu Leitahraun. Przejście zajmuje ok. godziny. Przewodnik ciekawie opowiadał historię tego miejsca.

Jest ładnie podświetlony. Czerwone odcienie światła uwydatniają niesamowite formacje utworzone z lawy.

W naturalnym świetle skały mają szary lub lekko czerwonawy kolor, gdzieniegdzie z żółtymi siarkowymi nalotami.

Zimą gromadzi się pod nimi śnieg i lodowe sople. Lodowe formacje utrzymują się tu w niektórych miejscach przez cały rok. Obecne są tu maty mikrobiologiczne zawierające różne mikroorganizmy, w tym promieniowce i bakterie kwasowe (acidobakterie). Dzięki badaniom mat można dowiedzieć się wiele o życiu organizmów w skrajnie ekstremalnych warunkach. Jeśli kogoś zainteresował temat odsyłam do artykułu z Focusa.

Ciekawym momentem podczas zwiedzania było całkowite wyłączenie na moment  światła w tunelu. W grobowych ciemnościach i całkowitej ciszy, wrażenia potęgowała świadomość, że jest się naprawdę pod ziemią … .
Miejsce to zainspirowało filmowców do nakręcenia w tunelu scen do filmu „Nohe. Wybrany przez Boga”. Odbyły się tu też dwa koncerty muzyczne.

Po wyjściu na powierzchnię można było podziwiać ogromne pole lawy ciągnące się bardzo daleko, porośnięte trawą, mchem i kwitnącymi tundrowymi ziołoroślami.

Macierzanka wczesna (Thymus praecox) - dziki tymianek

    Niemal każdego dnia pod wieczór niebo nad Reykjavikiem robiło się mniej szare i zza chmur wychodziło na chwilę słońce, dając nadzieję, że pozostanie z nami na dłużej.

                                                                                                                                               c.d.n.

    Wyciągnęłam Stacha w długi majowy weekend nad Biebrzę. Prognozy pogody na weekendowe dni nie były niestety optymistyczne, za to mój plan czterodniowej wycieczki po Biebrzańskim PN bardzo ambitny.

Wyruszyliśmy w drogę w czwartek, po pracy, tak, żeby nie tracić piątku na dojazd. Do Klimaszewnicy, gdzie nocowaliśmy, dotarliśmy po północy. Pomimo późnej pory ciepło przywitała nas Pani Ela - właścicielka gospodarstwa „Agroturystyka nad Biebrzą”. Ponieważ musiała na nas długo tego dnia czekać, zaczęła się martwić, że zabłądziliśmy. Ubolewała nad tym, że jej gospodarstwo znajduje się w takim miejscu, że nie jest łatwo do niego trafić, dlatego zawsze przed gości wychodzi z latarką … Polecam bardzo to miejsce (strona po kliknięciu na zdjęcie).

DZIEŃ 1

           Kolejnego dnia, zaraz po śniadaniu, udaliśmy się z polecenia Pani Eli do Białego Grądu w miejscowości Mścichy. To tylko 4,5 km od Klimaszewnicy. Miejsce to jest szczególnie lubiane i odwiedzane przez ornitologów. Pogoda tego dnia była słoneczna, jednak spacer uprzykrzał nam trochę silnie wiejący wiatr, który był zapowiedzią rychłej zmiany pogody. Do grądu prowadziła pośród bagiennych łąk ok. 6,5 kilometrowa ścieżka przyrodnicza.

Tu wszędzie spotkać można ptaki, które żerują, tokują, zakładają gniazda. Trzeba tylko mieć dobrą lornetkę, czas do obserwacji i profesjonalny aparat fotograficzny . Moja „małpka” oddała niewiele z tego co widzieliśmy.

Na końcu ścieżki znajdowała się drewniana wieża widokowa i pole namiotowe. Nam jednak nie udało się do niej dotrzeć z powodu wysokiego stanu wody. Zabraliśmy ze sobą kalosze, ale o tej porze roku nad Biebrzą odpowiednie by były bardziej wodery .

       Co rusz spotykaliśmy rozmaite ptaki wodno-błotne. Zaraz na początku drogi przywitał nas bocian biały, który  przyglądał się nam z zaciekawieniem. Fajne te nasze boćki .

Wiosną bagienne łąki wyglądają szczególnie urokliwie, ponieważ całymi łanami kwitną na nich żółte kaczeńce i grążele.

Końcem kwietnia zaczynają się toki batalionów, herbowych ptaków Biebrzańskiego PN. W Polsce są obecnie bardzo nielicznym gatunkiem lęgowym. Ich liczba zmniejszyła się bardzo z powodu zarastania łąk spowodowanym zaprzestaniem wypasu zwierząt gospodarskich, a także osuszania terenów podmokłych. Na Podlasiu można je spotkać głównie nad Biebrzą i Narwią. Częściej można je obserwować podczas przelotów. Te, które u nas mają toki wiosną, to ptaki wędrowne, które przemieszczają się na północ. U nas zostaje ich bardzo niewielka liczba.
Zazdroszczę tym, którzy mieszkają nad Biebrzą i mogą codziennie tu być i obserwować przyrodę.

Sprawne oko ornitologa wypatrzy wśród traw i wodnych zarośli również żurawie, biegusy, kszyki, bąki, czaple, rybitwy białoskrzydłe, różne gatunki kaczek, gęsi, łabędzie, bociany i wiele innych ciekawych gatunków ptactwa wodnego i błotnego. Przydaje się bardzo lornetka.

Pan Żuraw

Ptakiem szczególnie związanym z tym miejscem jest Wodniczka (Acrocephalus paludicola).

Jest to najrzadszy i jedyny globalnie zagrożony gatunek ptaka z rzędu wróblowych. W Polsce żyje ok. 25 % całej światowej populacji wodniczki. Nie udało nam się jej zobaczyć, ale z pewnością gdzieś w Białym Grądzie była . Za to wypatrzyłam na źdźble trawy potrzosa, małego ptaszka z rodziny trznadli.

Dla spacerowiczów i obserwatorów zamontowano wzdłuż ścieżki ławeczki. Można spocząć i obserwować życie ptaków. Spotkaliśmy tu sporą ilość fotografów z profesjonalnym sprzętem. Żeby zrobić unikalne zdjęcia, wstają nawet o trzeciej nad ranem i udają się w teren. To się nazywa motywacja . Biały Grąd to piękne, spokojne miejsce, tętniące ptasim życiem, idealne na skołatane nerwy . Aż się nie chciało stąd odchodzić.

     Korzystając z pięknej pogody postanowiliśmy w tym dniu przejechać jeszcze odcinek Carskiej Drogi od Osowca do Strękowej Góry zaliczając przyrodnicze atrakcje tych miejsc.

Ponieważ nie udało nam się dojść do wieży na Białym Grądzie, postanowiliśmy podjechać od drugiej strony rzeki do Orlego Grądu. Po drodze zatrzymaliśmy się przy Kanale Rudzkim. Kanał jest przedłużeniem rzeki Ełk łączącym ją z Biebrzą. Spotkaliśmy tu kilku wędkarzy. Woda w kanale jest bardzo czysta i obfituje w szczupaki, klenie, jazie, liny oraz bolenie.

Weszliśmy na wieżę widokową skąd rozciąga się widok na bagna, szuwary, turzycowiska, mechowiska i naturalny ols.

Przy odrobinie szczęścia można wypatrzyć z niej łosia. Nam się nie udało, za to obejrzeliśmy z bliska pozostałości polskiego schronu, wysadzonego w tym miejscu podczas II wojny światowej.

     W drodze do Orlego Grądu postanowiliśmy zatrzymać się jeszcze przy Forcie III „Szwedzkim” i Forcie IV „Nowym”, które wchodzą w skład Twierdzy Osowiec. W skład twierdzy wchodziły 4 forty: Centralny – fort nr 1, Zarzeczny – fort nr 2, Szwedzki – fort nr 3 i Nowy – fort nr 4. Fort III okazał się punktem całkowicie już zarośniętym, więc nie było sensu zapuszczać się dalej. Z kolei Fort IV zapowiadał się z opisu na parkingu ciekawie.

Weszliśmy w las, przeszliśmy piaszczystą ścieżką kawałek drogi, ale znaki nam się nagle urwały … , napotkani w lesie ludzie nie za bardzo wiedzieli o co nam chodzi, gdy zapytaliśmy o Fort IV, końcem końców postanowiliśmy zawrócić i jechać dalej. Ścieżka do Fortu IV miała długość ok. 4 km, a na jej przejście trzeba było przeznaczyć ok. 2-3 godziny. Trochę za dużo, ponieważ mieliśmy w planach na dzisiejszy dzień jeszcze trochę przyrodniczych atrakcji, szkoda nam było czasu, a było już popołudnie. Pozostanie na kolejna wycieczkę .

Za drogowskazem Orli Grąd, wjechaliśmy w jakąś leśną drogę, która ciągnęła się przez kilka kilometrów i dojechaliśmy do małego osiedla, składającego się z kilku budynków mieszkalnych.

Zapytaliśmy jednego z mieszkańców o uroczysko, wskazał nam ścieżkę, polecił miejsce, że tam ładnie i mało kto zagląda, warto zobaczyć. Przy okazji wyżalił się przed nami na sąsiada. No cóż … komuś trzeba … . Idziemy. Ścieżka wiodła przez grąd, w którym o tej porze obficie kwitły zawilce i śledziennice.

Uroczysko okazało się średnio urocze i niestety, żeby dojść do miejsca, na którym nam zależało, czyli do tego, które dzieliło z Białym Grądem, a więc do Biebrzy, trzeba było pokonać sporą drogę przez bagna i mokradła . Rozlewiska Biebrzy to nie są byle podmokłe łączki . Tak więc pokonani przez przyrodę wróciliśmy do samochodu i na Carską Drogę.

To może szlak Gugny - Barwik …., studiując w samochodzie mapę, znalazłam takie miejsce. To ponoć najtrudniejszy i najdłuższy szlak w BPN.

Ok. godz. 17.00 zostawiamy samochód na parkingu. Trzeba przyznać, że miejsca parkingowe w BPN są naprawdę bardzo dobrze przygotowane dla turystów, czyste, zadbane, wyposażone w WC, stoliki i ławeczki, starannie wykonane tablice informacyjne, opisy ścieżek. Wszystkie, na których się zatrzymywaliśmy były bezpłatne. W pędzie wrzuciliśmy coś do żołądka i ruszyliśmy czerwonym szlakiem.

Wiedzieliśmy, że zrobimy tylko ścieżkę przyrodniczą „Barwik”, wytyczoną wzdłuż czerwonego szlaku, licząca ok. 1 km długości. Przy majowej długości dnia, oraz bez odpowiednich butów, nie udałoby się zrobić całego szlaku, który kończy się w miejscowości Gugny. Szlak wiedzie nie tylko przez bagna i mokradła, ale również przez torfowiska niskie, trzeba również przekroczyć rzeczkę Kosódkę. Wiosna tego roku nie była zbyt mokra, dlatego ścieżką można było bez problemu w wielu miejscach przejść w trekkingach, ale bywają lata, kiedy niektóre części szlaku są całkowicie zalane i bez przygotowania zwykłemu przyjezdnemu turyście nie uda się go pokonać.         

Zarośla wierzbowe - przykład sukcesji wtórnej.

Wierzba szara ( łoza )

Na mokrych siedliskach, głównie młakach turzycowych rośnie m.in. turzyca błotna (Carex acutiformis) z charakterystycznymi czarnymi kwiatostanami.

Głaz upamiętniający artystów fotografów
Wiktora Wołkowa i Ryszarda Czerwińskiego

Na platformie widokowej w Grądach, z której, wg opisów na tablicy informacyjnej na 100 % można zobaczyć łosia, po raz pierwszy na żywo, z dosyć dużej odległości (ale miałam lornetkę ), obserwowałam w szuwarach nad Biebrzą pasącą się klępę .

Widok z platformy

Doszliśmy do rzeki Kosódki, która jest dopływem Biebrzy. Dalszy marsz z powodu mocno bagnistego i częściowo zalanego terenu, był już niestety niemożliwy.

Ścieżką „Barwik” jestem zachwycona. Zapewne cały czerwony szlak jest wart przejścia. To idealne miejsce dla ludzi spragnionych bezpośredniego kontaktu z naturą, szukających spokoju i ucieczki od codziennego zgiełku i obowiązków. O tej porze dnia, minęliśmy może kilka osób. W czasie wędrówki słuchaliśmy śpiewów i przyglądaliśmy się lotom godowym ptaków m.in. kszyków. Godowe krzyki kszyków słychać było cały czas. A są to naprawdę ciekawe odgłosy. Polecam posłuchać.

Wróciliśmy do samochodu w cieple promieni zachodzącego słońca, ze świadomością tego, ileż tu jeszcze ciekawych przyrodniczych scen musiało się rozgrywać po zmroku .

Niestety na dalsze zwiedzanie atrakcji Carskiej Drogi zabrakło nam już dnia, ale pędząc w stronę Strękowej Góry zahaczyliśmy na koniec o ścieżkę „Bagno Ławki”. Przeszliśmy przez 400 metrową kładkę „Długa Luka”. Ścieżka ta jest szczególnie popularna przez swoją dostępność oraz częste występowanie łosi, które upodobały sobie szczególnie ten rejon. Na końcu kładki znajduje się platforma widokowa, z której można oglądać florę i faunę otaczających torfowisk. Na platformę razem z nami podążała spora ilość fotografów ze swoim specjalistycznym sprzętem, przygotowując się do sesji zdjęciowych. Gdzieś w oddali słychać było głośny żabi koncert. To zapewne były żaby zielone, moczarowe i ropuchy . Ech! … Gdyby tylko człowiek miał więcej czasu … .

Bywały lata, że drewniana kładka wiosną była całkowicie pod wodą i nie było możliwości po niej przejść, ostatnimi czasy, z powodu obniżania się poziomu wód gruntowych, to się niestety zmienia.

Oprócz łosi spotkać tu można gronostaje, lisy, wilki, jenoty, żurawie i mnóstwo innego ptactwa. Wszyscy wiemy, że obserwacje przyrodnicze wymagają czasu, cierpliwości i wytrwałości. Oni tam zostali i czekali, my musieliśmy niestety wracać już do Klimaszewnicy.

DZIEŃ 2

Chcąc wykorzystać ostatni dzień bezdeszczowej pogody, wyruszamy 1 maja do Rezerwatu „Czerwone Bagno”. Samochód zostawimy na bezpłatnym parkingu w Grzędach przy leśniczówce i Ośrodku Hodowli Zachowawczej Konika Polskiego i Rehabilitacji Zwierząt. Tu również znajduje się punkt IT.

Leśniczówka w Grzędach

Obowiązkowo zatrzymujemy się przy uroczych konikach polskich, a następnie ruszamy czerwonym szlakiem tj. leśną ścieżką przyrodniczą „Czerwone Bagno”, która ma długość ok. 3,8 km.

Opis ścieżki.

Barć

Obficie kwitnące w runie leśnym zawilce gajowe, białe i żółte

Miejsce pamięci poległych w czasie II wojny światowej podczas Akcji „Burza”

Na jednym z rozdroży, żeby uniknąć tłumów, zeszliśmy z czerwonego szlaku, na niebieski, podążając praktycznie samotnie przez las. Spokój i wrażenia z trasy zdecydowanie lepsze, niż ze żwirowej utwardzonej drogi.

Na trasie natknęliśmy się kilka razy na ślady łosia, w postaci odchodów i sierści. Jak widać nie tak łatwo spotkać się „oko w oko” z takim zwierzem.

Wracając przechodziliśmy kładką przez bór bagienny. Z powodu uszkodzeń kładek wiele odcinków jest wykluczonych dla turystów. Nie wszyscy jednak przestrzegali zakazów. Przyznam, że my też się nie dostosowaliśmy i przeszliśmy na skróty jedną z uszkodzonych kładek (miała parę większych dziur, które można było jednym sprawnym krokiem ominąć .  No cóż, turyści są różni, ale wiadomo, bezpieczeństwo najważniejsze więc trzeba dmuchać na zimne.

Dominującą formacją roślinną w borze bagiennym jest mszar czyli torfowisko wysokie, a drzewem, mało wymagająca sosna pospolita. Rośliny mszaru mają małe wymagania co do podłoża, mogą rosnąć w glebie silnie zakwaszonej i słabo zmineralizowanej. Są nimi np.: wełnianka pochwowata, borówka bagienna zwana pijanicą, mech torfowiec, bagno zwyczajne czy modrzewnica zwyczajna.

Doszliśmy do szlaku czerwonego, którym zaczęliśmy wędrówkę. W tym miejscu zapadła decyzja, żeby iść jeszcze dalej szlakiem niebieskim, później czarnym, a następnie jeśli się uda, wrócić czerwonym na parking w Grzędach.
Ścieżka biegnie przez las. Miejscami widać pozostałości po walkach partyzantów w czasie II wojny światowej.

Mijamy ciekawe Uroczysko „Kapli Dołek”.

Część szlaku czarnego biegnie po piaszczystych wydmach porośniętych brzezinami.

Ślady wilków i owocniki purchawicy olbrzymiej, z których wysypały się już zarodniki.

Przeszliśmy spory kawałek drogi i przy końcu szlaku czarnego okazało że dalsza wędrówka przez zabagniony las nie wchodzi w grę, ponieważ w butach trekkingowych nie pokonamy tego terenu. Nie dało się nic zrobić. Jedyne wyjście to zawrócić. Przyznam, że w tym momencie się wkurzyliśmy. Raz, że parkowcy wiedząc, że dalsza część jest nie do przejścia, mogli chociaż zamontować w paru miejscach jakieś tabliczki przypominające o zamknięciu szlaku, dwa na siebie, że nie doczytaliśmy, że szlak czerwony jest zamknięty od 15 marca do 31 sierpnia , a trzy, że zrobiliśmy kawał drogi i trzeba będzie zawracać (strata sił i cennego czasu). Nie byliśmy jedynymi, którzy wybrali tę trasę. Chciałam w jak najkrótszym czasie wrócić, dlatego ruszyłam szybkim krokiem z powrotem. W jakąś godzinę byliśmy na parkingu w Grzędach.
Rezerwat „Czerwone Bagno” zajął nam praktycznie cały dzień, dlatego na jego zakończenie w drodze powrotnej odwiedziliśmy wieś położoną nad Biebrzą - Dolistowo Stare.. Dolistowo jest najstarszą mazowiecką osadą ludzką leżącą nad rzeką Biebrzą, u ujścia rzeki Netty. W średniowieczu tereny te należały do Jaćwingów. Późniejszy okres w historii mówi, że na obszarze dzisiejszego Dolistowa stał jeden z zamków krzyżackich – Mathenburg.

We wsi i okolicy zachowały się liczne przykłady architektury drewnianej. Są to m.in. stare domy z ozdobnymi okiennicami, krzyże i kapliczki.

Ciekawym obiektem jest Kościół pw. św. Wawrzyńca, stojący w centrum wsi ufundowany przez Izabellę z Poniatowskich Branicką pod koniec XVIII w. W ołtarzu głównym wielką czcią otoczony jest Krucyfiks pochodzący z XVIII wieku. Jest on symbolem misyjnym. Według miejscowej legendy barokową Pasję wyłowiono z Biebrzy. Pod krzyżem znajduje się równie cenny obraz Matki Bożej Pocieszenia z wieku XVIII. Nie mogłam zrobić zdjęć kościoła od środka, ponieważ w tym czasie, w którym akurat byliśmy, odprawiana była Msza św.

Obok kościoła stoi kamienna dzwonnica z 1803 r.

Na samym końcu wsi znajduje się elektryczny młyn holenderski zbudowany na przełomie XIX wieku. Do dnia dzisiejszego zachowała się w nim podłoga zbita drewnianymi gwoźdźmi. Obecnie młyn należy do rodziny Kolendrów. Nie udało nam się jednak zwiedzić go od środka.

Wyjeżdżających z Dolistowa Starego lub do niego wjeżdżających żegna bądź wita ciekawy stary, drewniany krzyż.

DZIEŃ 3

Drugiego maja pogoda zaczęła się niestety psuć. W związku z tym postanowiliśmy w tym dniu zainteresować się historycznymi pamiątkami regionu. Pojechaliśmy z samego rana do Twierdzy Osowiec. Od rana niebo zasnuło się chmurami, ale jeszcze nie padało. Zaczęliśmy od Fortu II „Zarzecznego”.
Znajduje się tu kilka bunkrów, do niektórych można wejść, inne są częściowo zawalone. W środku śmieci i smród. Od razu widać kto w nich najczęściej bytuje … .

Charakterystyczna czerwonawa skała w murach, to granit rapakiwi - skała magmowa przywleczona tu przez lądolód skandynawski. Ponieważ było jej na tym terenie dużo, wykorzystano ją do budowy bunkrów.

Następnie, niestety już w deszczu, pojechaliśmy do centralnego Fortu I. I tu odbiliśmy się od drzwi. Żeby zwiedzić Fort Centralny trzeba się wcześniej telefonicznie umówić z przewodnikiem i grupa musi być też odpowiednio liczna. W niedzielę było to niestety niemożliwe, bowiem zwiedzanie odbywa się tylko od poniedziałku do piątku między 9:00 a 13:00. Dodam, że w forcie stacjonuje na co dzień jednostka Wojska Polskiego.

Zaczęło mocno padać, dlatego postanowiliśmy uciec od deszczu bardziej na południowy zachód, a mianowicie w stronę Łomży. W Piątnicy Poduchownej, wsi pod Łomżą, znajdują się trzy potężne forty połączone systemem potężnych wałów i fos Twierdzy Łomża. Jest to najlepiej zachowany i najbardziej rozwinięty przyczółek mostowy na Narwi, gdzie 3 forty połączone są podziemnymi korytarzami. Mówi się też o niezbadanym dotychczas tunelu biegnącym pod rzeką Narwią i łączącym forty z klasztorem ojców kapucynów w Łomży. W czasach stalinowskich woj. łomżyńskie było rejonem o najsilniej rozwiniętej partyzantce antykomunistycznej. Złapanych przez UB partyzantów mordowano, zaś miejsca pochówku zmarłych do dziś pozostają nieznane. W miejscowości tej znajduje się znana z produktów mlecznych Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska - Piątnica.

Carską Twierdzę Łomża wybudowano w latach 1897 - 1909  jako ochronę terenów graniczących z Prusami Wschodnimi i strzegących przeprawy przez Narew i Łomżę – ówczesną stolicę guberni, przez którą przebiegały ważne szlaki komunikacyjne.

Twierdza miała stać się jednym z punktów rozległego rejonu wypadowego zawartego między liniami: Modlin-Warszawa-Dęblin; Dęblin-linia Wieprza-Płock- Włodawa i Modlin-Zegrze-Pułtusk-Różan-Ostrołęka-Łomża-Osowiec.
W deszczu dotarliśmy do Łomży, a następnie odnaleźliśmy poszczególne forty w Piątnicy, które udało nam się w przerwach między obfitymi opadami zobaczyć.

Ich zwiedzanie było bardziej ekscytujące niż Twierdzy Osowiec, a tak mało się o nich słyszy. Do zwiedzania udostępniono tylko jeden fort, w którym jest muzeum. Trzeba się jednak umówić na nie z przewodnikiem.

Reszta fortów jest otwarta, ale stoi przed nimi tablica, że nie powinno się do nich wchodzić bez przewodnika. Do jednego weszliśmy … . Ja się troszkę bałam … . Na starość zaczynam cierpieć na klaustrofobię

Długie, podziemne betonowe tunele sprawiają ponure wrażenie. Niestety ze względu na ogólną dostępność jest w nich pełno śmieci. Niektóre pomieszczenia są zawalone gruzem lub zalane wodą.

Pochodziliśmy trochę po fortyfikacjach, a następnie zjechaliśmy do Łomży, ponieważ chciałam zajrzeć do Hanki Bielickiej. Spotkałam ją na ławeczce łomżyńskiego rynku .

Rozlało się na dobre, więc stwierdziliśmy, że nie zdołamy już dziś nic zobaczyć, trzeba było wracać do Klimaszewnicy. W drodze powrotnej sfotografowałam kilka eratyków, bardzo licznych w tej części Polski.

Eratyki, inaczej głazy narzutowe lub narzutniki, to fragmenty litej skały przywleczonej i pozostawionej przez lądolód skandynawski. Zbudowane są przeważnie z granitów, amfibolitów, gnejsów, migmatytów, porfirów czy kwarcytów. Często zbierane są na polach. Najwięcej można ich spotkać w woj. mazowieckim, pomorskim i warmińsko-mazurskim.

DZIEŃ 4

W dniu powrotu do domu, mocno deszczowym, a na dodatek zimnym i wietrznym, zatrzymaliśmy się na chwilę w Tykocinie, zwanym „Kazimierzem Dolnym Podlasia” przy Zamku Królewskim z XV w..

Podsumowując:

Doliny Biebrzy i Narwi nie da się zwiedzić w ciągu 3-4 dni. To wspaniałe miejsce na dłuższy urlop. Dla przyrodników, szczególnie ornitologów to raj na Ziemi.

Niegdyś żyjący na tych ziemiach ludzie utrzymywali się głównie z rolnictwa, regularnie wykaszali Bagna Biebrzańskie i wypasali na nich zwierzęta. Przyczyniali się w ten sposób do powstawania rozległych torfowisk porośniętych niską roślinnością bagienną, które z kolei stawały się doskonałymi siedliskami dla wielu rzadkich gatunków ptaków.
Dziś się wszystko zmieniło. Wsie się wyludniają, nikt już nie chce gospodarować na podmokłych terenach. Z roku na rok zmniejsza się obszar biebrzańskich i narwiańskich rozlewisk, łąk bagiennych i torfowisk z powodu zaprzestania na nich gospodarowania i przeprowadzania zabiegów melioracyjnych skutkujących odwodnieniem terenów m.in. poprzez budowanie grobli i kanałów, oraz na skutek wtórnej sukcesji polegającej na zarastaniu ptasich siedlisk wierzbami, olchami, brzozami i trzciną.

To wszystko przyczynia się do stopniowego zmniejszenia bioróżnorodności na tych obszarach.
W celu ochrony cennych przyrodniczo Bagien Biebrzańskich BPN stosuje czynną ochroną polegającą m.in. na usuwaniu zakrzaczeń i koszeniu torfowisk. Wiele z tych zabiegów, z racji niedogodnego terenu, trzeba wykonywać ręcznie. Gmina Trzcianne wraz z Biebrzańskim PN organizuje nawet co roku Mistrzostwa Polski w Koszeniu Bagiennych Łąk dla Przyrody. W zawodach biorą udział mieszkańcy biebrzańskich miejscowości, pracownicy parku , kosiarze z całej Polski, a nawet z zagranicy.

                                                                       ******

              Z powodu pogody nie udało nam się niestety zobaczyć wszystkiego, co zaplanowałam, a jest na Ziemi Łomżyńskiej oraz na terenie BPN jeszcze dużo atrakcji przyrodniczych, kulturowych i historycznych. Zdecydowanie warto tu przyjechać wiosną, ale chętnie wybrałabym się raz jeszcze na bagna biebrzańskie latem. Zresztą tu przez cały rok się dużo dzieje . Warto odwiedzić Biały Grąd, ale nie mając dobrego sprzętu fotograficznego, oraz lornetki, woderów lub bardzo wysokich kaloszy - dużo tracimy.

     Dziękuję Stachowi za towarzystwo, za to, że ze mną te 4 dni wytrzymał i dowiózł mnie w całości do domu … .

To były cztery intensywnie spędzone dni w Kotlinie Kłodzkiej. Należało wykorzystać każdą chwilę, ponieważ 4 dni to bardzo niewiele na zwiedzanie dużej ilości atrakcji w tym rejonie. Trzeba było wycieczkę odpowiednio wcześniej zaplanować, skupić się jedynie na tym co ponoć najciekawsze i to zadanie przypadło mnie . Wybór spośród wielu interesujących miejsc był bardzo trudny, ale ograniczenie czasowe zmusiło nas niestety do rezygnacji z tych rzadziej odwiedzanych. Osobiście nie lubię szybkiego zwiedzania, po tzw. „łebkach”. Lubię miejsca rzadko odwiedzane, ponieważ te, jak się potem okazuje, kryją w sobie ciekawe historie, niekiedy o wiele ciekawsze od tych rozreklamowanych. Przez Kotlinę Kłodzką przejeżdżałam może raz w życiu w drodze do Niemiec, postanowiłam więc, że na początku skupię się na tych bardziej znanych miejscowościach.

DZIEŃ 1 – MOSZNA i ZŁOTY STOK

Pierwszą atrakcją na trasie, którą od dawna chciałam zobaczyć, ponieważ wiele o niej czytałam, był pałac w Mosznej. Całą historię Zamku w Mosznej możecie poznać klikając na jego stronę Zamek w Mosznej. Oczywiście można go zwiedzić wirtualnie, jak wiele miejsc, które Wam przedstawię. Dla mnie to jednak nie to samo, co zwiedzanie i przeżywanie na żywo. Pałac posiada 99 wież i 365 pomieszczeń, tyle co dni w roku. Był siedzibą m.in. rodu Tiele-Winckler. Jest uważany za jeden z ciekawszych obiektów architektonicznych w Polsce.

Pałac rzeczywiście wraz z okalającym go wielkim parkiem pięknie się prezentuje. Park jest późnym latem mniej atrakcyjny, tzn. bardziej monotonny, jednolity, ale jakby się ktoś wybrał wiosną, wtedy ma gwarantowaną feerię barw kwitnących różaneczników i rododendronów.

Zwiedzanie wnętrz zamku, komnat 15 zł plus od razu pobierana jest opłata w wysokości 10 zł za spacer po parku. Razem 25 zł. Ponieważ mieliśmy czas pandemii zwiedzanie oczywiście odbywało się w maseczkach, bez przewodnika. W każdej sali puszczane było nagranie audio z historią pomieszczenia.

Właściciele zamku - Rodzina Franza-Huberta Tiele-Wincklera

Bardzo cenny portal wokół drzwi
                                 

Kaplica zamkowa – ciekawa

Na dziedzińcu

Oranżeria

Zwiedziliśmy komnaty, oranżerię, kaplicę, a następnie zrobiliśmy sobie krótki spacer po parku.

Historia parku
                                   

Podsumowanie:

Odwiedzić to miejsce i zobaczyć pałac z zewnątrz i pospacerować po parku na pewno warto !
Zwiedzanie wnętrz, dosyć skromnie wyposażonych, jak kto woli. Nie wszystkie komnaty można było zwiedzić, na wieże niestety nie można było wejść. Serio ? - tu akurat liczyłam na coś więcej. Może też nagranie, zamiast oprowadzania po obiekcie i opowieści na żywo przewodnika, spotęgowały u mnie te odczucia.

Z Moszny udaliśmy się do Złotego Stoku.Tutaj celem było zwiedzenie dawnej Kopalni Złota.

Złoty Stok to miasteczko na stokach Gór Złotych. Słynie ze starej, średniowiecznej tradycji górnictwa złota. Eksploatacja znanego złoża złota, a później arsenu zakończyła się tu w 1962 r. Zwiedziliśmy tu udostępniony turystycznie fragment dawnej kopalni złota, a mianowicie Sztolnię Gertrudy. W zamiarze była jeszcze niedawno udostępniona zwiedzającym Sztolnia Ochrowa, niestety nie wyrobiliśmy się w czasie. W cenie biletu ( 30 zł ) był dodatkowo wstęp do Muzeum Minerałów i Izby Górnictwa, mieszczących się przed wejściem do kopalni. Czas zwiedzania ok. 1,5 godz.

Dla zainteresowanych zostawiam krótką historię górnictwa złota, a następnie arsenu w Złotym Stoku, znalezioną na stronie Państwowego Instytutu Geologicznego.

Pierwsze przekazy o robotach górniczych w rejonie złoża w Złotym Stoku pochodzą z 1273 r. Eksploatacja górnicza od początków do końca XVII w. koncentrowała się głównie na wydobyciu rud pod kątem produkcji złota. Eksploatacja złota osiągnęła maksymalny poziom na przełomie XV i XVI wieku, kiedy to kopalnie złotostockie dostarczały 8% ogólnego wydobycia złota w Europie. Łączne wydobycie złota wyniosło około 16 ton, przy przeciętnej jego zawartości w rudzie 3 g/t. W 1514 r. eksploatowano rudy o zawartości 11,4 g/t Au, w 1744 - 17 g/t Au. Od początku wieku XVIII rozpoczęto tu eksploatację rud arsenu (arsenopiryt i loelingit) i produkcję arszeniku. Arszenik stał się głównym produktem Złotego Stoku na wiele lat. Służył on do barwienia szkła, garbowania skór oraz produkcji trutek na gryzonie (arszenik jest silną trucizną). W okresie międzywojennym zawartości złota w 1% rudzie arsenowej były na poziomie 0,5 g/t. Za nadające się do eksploatacji uważano 7% rudy arsenowe z zawartością złota w zakresie od 3 do 5 g/t. Po II wojnie światowej bilansowe rudy arsenowe zawierały do 6% As i ok. 2,8 do 3,5 g/t Au. Według dokumentacji geologicznej złoża w Złotym Stoku wykonanej w 1954 r udokumentowane zasoby złoża wynosiły 714 000 t rudy zawierającej 25 500 t tlenku arsenu (As2O3). W miarę rozwoju górnictwa eksploatacja rud została skoncentrowana w czterech polach górniczych: w polu Góry Krzyżowej na zachodnich stokach Złotego Jaru, w polu Góry Sołtysiej na wschód od tej doliny, w Polu Zachodnim pod górą Haniak i w polu Białej Góry (pod grzbietem Ciecierzy). W 1920 r wybudowano dwukilometrowej długości sztolnię Gertruda, która połączyła wszystkie pola górnicze kopalni. Dziś jest ona częściowo udostępniona dla turystów. Eksploatację złoża zakończono w 1961 r. z powodu jej nieopłacalności.

Dla lepszego zobrazowania ile tu tak naprawdę wydobyto złota ... - tyle ile pokazuje ta niewielka kosteczka położona na tej dużej, która z kolei pokazuje wydobycie w kopalni rud arsenu.

A w taki sposób z rud arsenu pozyskiwano arszenik.

W Sztolni Czarnej jest jedyny w Polsce podziemny wodospad. Woda spada tu z wysokości ok. dziesięciu metrów. Jest ładnie wyeksponowany i podświetlony. Stanowi jedną z głównych atrakcji na trasie zwiedzania kopalni.

Zwiedzanie kopalni kończy przejazd ( wyjazd z niej) pomarańczową kolejką. Można część korytarzy zwiedzić na łodziach. W tym czasie, było to jednak niemożliwe.

Izba Górnictwa

Muzeum minerałów

Podsumowanie:

Złoty Stok – jak dla mnie nieco przereklamowany. Zwiedzanie kopalni - dla mnie za krótkie, czuję mocny niedosyt. Na zewnątrz komercja i raz jeszcze komercja, nastawiona głównie na wycieczki szkolne. Szkoda, bo historia tego miejsca bardzo ciekawa. Dla dzieci i młodzieży super, są dla nich przygotowane jeszcze dodatkowe atrakcje, ale dla dorosłych już niekoniecznie. To jest moje subiektywne odczucie po zwiedzeniu tego miejsca.

                                                                                                                                                          c.d.n.

Mam wrażenie, że w tym roku kwitło ich nieco więcej. Pojawiły się również w miejscach, w których ich do tej pory nie było. Moją uwagę zwróciły również całkiem nowe stanowiska nad potokiem i przy wjeździe do dolinki. Tylko się cieszyć !

W słoneczne południe nad kwiatkami latały latolistki cytrynki, trzmiele ziemne i sporo pszczół. Mocno fioletowo było   !

PS. ksielu pokaż swoje piękne fotki z tegorocznego krokusowania.

https://www.bio-forum.pl/cgi-local/boar … 06474.html

We wrześniu po świetnej wycieczce granią Rohaczy, wrzuciłem na FB na grupę Tatromaniacy parę zdjęć. Z jednej strony była to lekka prowokacja, bo wybrałem same "straszne" zdjęcia na łańcuchach, ale z drugiej chciałem pokazać, że nie zawsze zabieranie psa w góry wysokie to dla niego tylko męka i udręka, że są psy, które sobie w takich warunkach świetnie radzą i mają radochę. Miała to być taka przeciwwaga dla ogólnego hejtu w temacie "pies w Tatrach Wysokich", szczególnie po aferze ze Słowakiem na Orlej Perci, który nosił swojego psa w torbie i radzili sobie tam delikatnie mówiąc średnio. Publikacja tych zdjęć na FB wzbudziła spore emocje. Dostałem setki komentarzy, negatywne z pozytywnymi, rozłożone tak po połowie. Jedni chcieli odebrać mi psa i karać mandatami, inni toczyli batalię w mojej obronie, znalazł się nawet ktoś, kto zapewniał, że widział znęcam się nad psem, biję go i ciągnę na siłę. https://www.facebook.com/groups/tatroma … 7737771680

Po tym wpisie dostałem PW od kobiety, która przedstawiła się jako dziennikarka z Teleekspresu. Napisała że jest zainteresowana tematem i żebym zostawił jej telefon. Prawdę mówiąc podejrzewałem, że to jakiś podstęp "obrońców zwierząt", ale wygoglowałem, że faktycznie jest taka dziennikarka, jej profil wyglądał na prawdziwy, dałem jej numer. Przez parę tygodni nic się nie działo. Zapomniałem o sprawie. Nagle telefon, chcą przyjeżdżać kręcić materiał. Pełne zaskoczenie. Następnego dnia rano przyjechała ekipa do Jaworzna. Nakręcili. Parę godzin później dostałem informację na FB, że materiał spodobał się redaktorowi naczelnemu i trafi na antenę jeszcze w tym samym dniu - 27.10.2020.

Prawdę mówiąc wciąż nie mogę uwierzyć, że znana ładna pani w TVP mówi o Tobim i to nawet tak profesjonalnie, że wydaje się, że ma jakiś pozytywny stosunek emocjonalny do całej sprawy. A potem lektor znanym z telewizji głosem opowiada o Tobim - dzielnym górskim psie.
Okazało się, że sporo osób mnie widziało i rozpoznało. Dostawałem telefony i smsy z gratulacjami, z pracy, od znajomych, rodziny. Odezwała się nawet dawna kochanka z przed 20 lat, którą swego czasu nazywałem "księżniczką".

Dawałem już linki do oficjalnej strony, ale dochodziły mnie informacje, że wielu osobom się nie wyświetla (pewnie AdBlock), inni marudzili, że reklamy dłuższe niż materiał. Umieściłem więc na YouTube. Miłego oglądania.

Całość psuje trochę fakt, że o TVP mam jak najgorsze zdanie. Ale jestem otwarty na propozycje, zgodzę się wystąpić również w TVN dla równowagi

Dalej przez Przeł. Lipnicką, Zubrzycę i Jabłonkę, szybko i sprawnie, z widokiem na zaśnieżone Tatry i szerokie połacie orawskich łąk, pól i lasów. Pierwszy punkt trasy osiągamy około 11:00, zaliczając kilka postojów.
Łopuszna. Tutaj zaczynamy. Na niebie żyleta, słońce przygrzewa, rześki wiaterek biega wśród pączkujących drzew. Na pierwszy ogień zwiedzania idzie zespół dworski, który na przełomie XVIII i XIXw. wybudował Romuald Lisicki, syn właściciela Łopusznej. Od roku 1824 właścicielem dworu i wsi był Leon Tetmajer, który ożenił się z córką Lisickiego, od tego czasu jest nazywany Dworkiem Tetmajerów. Obecnie działa tu Muzeum Kultury Szlacheckiej, które jest  filią zakopiańskiego Muzeum Tatrzańskiego. W skład zespołu dworskiego wchodzą budynki: oficyny, obora, spichlerz, stajnia, wozownia i chałupa Stanisława Klamerusa z Łopusznej z 1887 r.. Wewnątrz urządzono ekspozycję pokazującą wnętrze domu chłopskiego z okresu międzywojennego.

A na tyłach dworu pasą się konie, niektóre przyjazne, z parciem na szkło.

Idziemy w stronę drewnianego kościoła pw. Świętej Trójcy i św. Antoniego Opata. Właśnie skończyła się msza i wychodzą zeń górale w swoich strojach regionalnych, całe rodziny począwszy od niemowlaków w wózkach przebrane po góralsku, z koszyczkami i kwiatami w garściach. Nad wszystkim czuwa z wysoka pan bocian przycupnięty w gnieździe na słupie.

Niedaleko Łopusznej we wsi Harklowa również znajduje się drewniany kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny z 1500 roku. Bardzo dobrze zachowała się jego gotycka bryła, elementy architektoniczne, i częściowo autentyczne polichromie z 1500 roku. Nie wykonujemy dużo zdjęć ani filmów, ponieważ trwa różaniec dla dzieci, więc nie wypada.

Kierujemy się zatem dalej, bo następny na trasie jest kościół pw. św. Michała Archanioła z 1490 r. wpisany w 2003 roku na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO w Dębnie. Tu też okazuje się, że okolica to prawdziwa bocianolandia – pełno ich wszędzie i dzięki nim człowiek czuje się swojsko i polsko. Do tego malownicze łany i łąki ciągnące się po bezkres hektarami, przydrożne kapliczki bielejące z daleka i ten niepowtarzalny zapach starego, zbutwiałego drewna i kurzu, gdy przekracza się próg wiekowej świątyni.

W Dębnie nie wolno wykonywać zdjęć w środku. Pewnie byśmy bezbożnie ten zakaz złamali, gdyby nie przyglądali nam się strażnicy grobu pańskiego. Cóż, ściany kościoła od wewnątrz zdobią unikatowe malowidła - polichromia z XV-XVI w., zawierająca motywy geometryczne i roślinne w układzie pasmowym. Wewnątrz kościoła zobaczyć można m.in. późnogotycki tryptyk w ołtarzu głównym z pocz. XVI w., zabytkowy krzyż z 1380 r., unikatowe cymbałki z XV w. oraz tabernakulum z pocz. XIV w. Tajemnic kościoła strzegą oczywiście dwa bociany a w tle Gorce z Lubaniem na pierwszym planie.

Ruszamy dalej na wschód, na Półwysep Stylchyn. Przed zalaniem w 1994 roku terenu wsi Czorsztyn, Kluszkowiec i części Maniów na potrzeby utworzenia Jeziora Czorsztyńskiego część starych zabudowań, cenniejszych zabytków drewnianych obu wsi dostało drugie życie. Powstała tutaj Osada Turystyczna Czorsztyn. W skład osady wchodzi 9 zabytkowych drewnianych pensjonatów i willi, 11 wiejskich chałup i budynków gospodarskich oraz 11 kamiennych piwniczek z drewnianym lamusami nad nimi. Wszystkie obiekty pochodzą z XIX i początku XX wieku. Kompleks składa się z 2 części: skansenu etnograficznego i części willowej – uzdrowiskowej, gdzie w XIX i XX-wiecznych willach znamienitych w okolicy osobistości można sobie za niemały pieniądz wynająć apartament.

Zagroda Jana Królczyka:

Piwniczki z drewnianymi lamusami XIX i XX wiek:

Dwór Drohojowskich z Czorsztyna 1880r.

Willa Józefa Galoty:

Willa Leopolda Szperlinga 1847r.

Willa Basia II (dawniej "Pieniny") lekarza Bogusława Okuliara, lata 30. XX w.

Willa Teofila Sanoka, nauczyciela i pszczelarza, 1922r.

Basia II - willa dr Kulczyckiego, lata 30. XX w.

Aleja piwniczek z XIX i XX w.

Jest i Kilimandżaro...

Takie widoczki...

Wdżar i Lubań:

Osobiście dla mnie to ciekawy pomysł, jednak mam mieszane uczucia. Ciekawie i dostojnie prezentują się te przepiękne wille, zwłaszcza była „Restauracja Pieniny” Leopolda Szperlinga, kontrastują z pewnością ze skromnymi zagrodami chłopskimi. Wszystko jednak na razie wygląda tak, jakby dopiero ktoś postawił tu te domy, dodał dźwig, rozgrzebany plac budowy i niech się dzieje wola nieba. Położone to wszystko jest niezwykle malowniczo, nad samym brzegiem jeziora, niedaleko przystani, funkcjonuje tu również pensjonacik z restauracją, ale trzeba też było to piękne założenie architektoniczne zepsuć jakimś nowoczesnym apartamentowcem wielkości Hiltona zasłaniającym pół widoku. Na szczęście jest tu na tyle pięknie, że gdziekolwiek by się człowiek nie obrócił, tam wpadnie w zachwyt. Są święta, więc nie ma tu żywego ducha, pewnie już w majówkę się tu zaroi od ludzi. Ja tylko w duchu trzymam kciuki, by udało się tu zachować mimo wszystko choć trochę atmosfery minionych lat a nie zepsuć wszystkiego komercją i pogonią za pieniądzem. Na początek niech postawią jakieś ławki i zbudują chodniki

Z Osady kierujemy się na Czorsztyn, mając nadzieję, że w Wielką Sobotę zamek może być otwarty.

Niegdyś zwany Wroninem, zamek Czorsztyn wzniesiony jest na Zamkowej Górze (588 m) zbudowanej z czerwonego wapienia, prawie 100 metrów ponad taflą Jeziora Czorsztyńskiego (wcześniej rzeki Dunajec), wcześniej prawdopodobnie był tutaj drewniany gród. Zamek murowany powstał w XIV w. za czasów Kazimierza Wielkiego, który przejeżdżał tedy jadąc do Węgier i prawdopodobnie gościł na zamku w 1335r. Od XVIII wieku zamek stopniowo niszczał, był plądrowany, w końcu jego część spłonęła od uderzenia pioruna. Obecnie zamek, z częściowo odbudowanym zamkiem górnym i średnim, można zwiedzać indywidualnie (bilet 6 zł). I moja subiektywna ocena: dobrze to zrobili. Nie bije w oczy kontrast między nadbudową a starym zakonserwowanym murem. Są co prawda sztuczne umocnienia, kotwy i dobudówki, jednak w całości budowla prezentuje się bardzo dobrze. A widoki z murów górnego zamku są – można powiedzieć – oszałamiające.

Teraz obieramy kierunek na Jaworki. Z prostych przyczyn. Stoi tam dawna łemkowska cerkiew greckokatolicka św. Jana Chryzostoma, zbudowana w 1798r. na miejscu dawnej cerkwi z XVII wieku. Sklepienie i ściany świątyni pokrywa polichromia wykonana w roku 1926 roku, najcenniejszym elementem wystroju kościoła jest ikonostas pochodzący z końca XVIII wieku. Stanowi on przegrodę, oddzielającą od wiernych część świątyni z ołtarzem, w której mogli przebywać tylko duchowni. Uwagę zwraca ikona chramowa (patronacka), na której znajduje się św. Jan Chryzostom oraz jeszcze –o dziwo – dwóch gości. Są to św. Bazyli i Grzegorz z Nazjanzu, czyli trzej Wielcy Doktorzy Kościoła Na Wschodzie. Na przełomie lat 1946/1947 w ramach akcji „Wisła”, miejscową ludność – uznaną za sprzymierzeńców nacjonalistów ukraińskich z UPA – wysiedlono na te¬reny zachodniej Polski. Od 1946 roku cerkiew objął kościół rzymskokatolicki i powstała parafia w Szlachtowej z kościołem filialnym w Jaworkach pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela.

Szlachtowa była najdalej na zachód wysuniętą enklawą łemkowską w Polsce. Sama miejscowość jest pozostałością po wsi rusińskiej, co odzwierciedla również sama bryła dawnej cerkwi, która pełni teraz funkcję kościoła katolickiego pod wezwaniem Matki Boskiej Pośredniczki Łask. Kościół ten zbudowany został na przełomie XIX i XX wieku, na planie krzyża greckiego, w miejscu pozostałości po poprzedniej cerkwi. Wewnątrz zachowała się polichromia figuralna z ok. 1919 roku (dzieło malarzy z Szkoły Lwowskiej) prezentująca sceny z Nowego Testamentu. Warto także zwrócić uwagę na ikonostas, który wykonano na płótnie, a nie jak zaleca tradycja, na deskach. Ponadto przedstawione na ikonach postacie są ubrane w typowo polskie stroje, co jest rzadko spotykane na tego typu obrazach. W ołtarzu ukrytym w głębi sacrum znajduje się kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej z Jasnej Góry.

Przebicie się przez Szczawnicę obstawioną z obu stron ulicy autami to nie lada wyzwanie. Na szczęście skupisko turystyczne omijamy i lecimy z powrotem w kierunku Czorsztyna, a właściwie Niedzicy, gdzie planujemy wstępnie nocleg i rozglądamy się za dogodnym miejscem na rozstawienie kratki grillowej, bo pora mocno obiadowa. Jeszcze zatem jeden obiekt po drodze do odwiedzenia…
Mianowicie kościół św. Marcina w Grywałdzie –drewniany kościół parafialny pw. św. Marcina, wzniesiony w II połowie XV wieku, który zachował do dziś swój pierwotny, gotycki charakter. Jest to świątynia orientowana, trójdzielna, obita i pokryta gontem. Niestety nie udało się wejść do środka, ponieważ jest zamknięty a pora popołudniowa na wiosce w Wielką Sobotę to raczej czas pieczenia ciasta i przyrządzania sałatki warzywnej niż oprowadzanie turystów po kościółku. Zatem piękną i malowniczą drogą wśród pienińskich wzgórz, z widokiem na Tatry i połowę świata zmierzamy powrotem do Niedzicy.

Głód zwycięża nad zwiedzaniem, uprzedzę fakty i oznajmię, że na zamku w Niedzicy z przyczyn trywialnych po prostu nie byliśmy tym razem. Z murów Czorsztyna wypatrzyliśmy sobie natomiast miejscówkę na obiad na cyplu Rezerwatu Zielone Skałki. Miejsce i na biwak szlachetne, jedna ekipa się tu już rozbiła, zajeżdżamy nad taflę Jeziora Czorsztyńskiego, na plażę, z widokiem na okoliczne wzgórza i oba zamki –Czorsztyn i „Dunajec” w Niedzicy. Nawet Gałgan jest szczęśliwy i postanowił się poopalać

Wielkopostne udka z kurczaka z grilla i pomału szukamy noclegu dla naszej zielonej zdezelowanej i deszczogennej (tym razem przymrozkogennej) budki. Niedzica odpadła w przedbiegach, Zielone Skałki zajęte, trafiamy na kemping „Łęg” za Frydmanem, urocze i zaciszne miejsce nad Białką, ale niestety jeszcze nieczynne. Próbujemy namówić właściciela na odstępstwo od reguły, ale w kulturalny sposób nam odmawia, jednak daje namiary na pewniaka na bicie śledzia na dziko – na nieczynnym kempingu przy jeziorze i wykorzystujemy to oczywiście.
Pusto, cicho, jakiś facet tylko z pontonem, kilka dzieciaków na randce i połacie ciszy, pustki i malowniczego spokoju nad samym brzegiem jeziora pod Frydmanem. Rozwalamy się w otoczeniu krzaków zieleniejącej wikliny. Wieczór jest ciepły, cichutki, spokojny, DJ Gałgan zapuszcza klasyki rocka z mp3, słońce niży w dół i kładzie malownicze ciepłe cienie na wody jeziora, na plażę i Pieniny w oddali… Kiełbaska z ogniska i Bob Dylan nad Lubaniem, zabawy wieczorne ze światłem i czas złożyć łby ku zimnej pościeli…

C.D.N.

Weekend zapowiadał się nieszczególny, sobota rzygnęła deszczem i odechciało się człowiekowi wszystkiego poza spaniem, niedziela z rana też nie napawała optymizmem, ale perspektywa siedzenia w domu budziła złość. No cóż, najwyżej się wrócimy…
Jako, że przybył nam w ostatnim czasie nowy członek rodziny, mianowicie Mechaniczna Pomarańcza, należało dać się mu wyhulać w terenie…

Na cel obieramy znajome a nie do końca znane okolice i Szlak Architektury Drewnianej. Dochodzi południe gdy dojeżdżamy do pierwszego celu a świat dookoła zdaje się cieszyć, że nas widzi, bo szare chmury poszły sobie precz i teraz napierdziela prosto w oczy słońce.
Radocza. Uroczo położona pośród łąk, stawów i rozlewisk. Drewniany kościół pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w Radoczy z XVI wieku (budowę ukończono w 1535 roku), restaurowany był w XVIII i XIX w., w 1913 powiększony o część nawy. Znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej województwa małopolskiego.

Kościół jest orientowany, co w architekturze sakralnej oznacza zwrócenie prezbiterium, gdzie znajduje się ołtarz główny, ku wschodowi - w stronę, z której ma nadejść Jezus Chrystus podczas drugiego przyjścia. O takich kościołach mówi się, że są orientowane. W 1980 roku z powodu fatalnego stanu technicznego budowli (zbutwiały zrąb) kościół całkowicie zdemontowano, dokonując bardzo precyzyjnych pomiarów, po czym w ciągu 4 lat odtworzono go z chirurgiczną precyzją. Z oryginalnej budowli zachowały się jedynie cztery słupy nośne wieży z XX wieku. Powtórna konsekracja świątyni nastąpiła 31 października 1999, czego dokonał arcybiskup metropolita krakowski Franciszek Macharski. Wewnątrz trzy barokowe ołtarze. I bardzo pozytywna rzecz – kościół jest otwarty a kartka na zewnątrz informuje: „Wejdź do środka, nic nie stracisz, a na pewno zyskasz”. Dlaczego nie jest tak we wszystkich drewnianych kościółkach i cerkwiach?...
Malowniczymi polami, wśród nieśmiało zieleniejących łąk zdążamy do sąsiedniej wsi Woźniki a w ogrodach przydomowych forsycje żółte aż oczy bolą i dostojne magnolie. We wsi cisza i spokój, kogut goni kurę i ryczy wniebogłosy, nawet psom się nie chce szczekać.
Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Woźnikach wybudowany został prawdopodobnie w XVI wieku. Wieżę dobudowano w 1787, z kolei w 1840 powstała przylegająca doń murowana kaplica. Obok stoi również niewielka drewniana dzwonnica. Kościół, podobnie jak w Radoczy jest orientowany i znajduje się na SAD woj. małopolskiego. Większa część zabudowy oraz pierwotnego wyposażenia uległa zniszczeniu podczas pożaru w 1959 r. Do odbudowy przystąpiono w latach 1962–64, wykonali ją specjaliści z krakowskiego oddziału Pracowni Konserwacji Zabytków. Trzeba przyznać, robi wrażenie, cały czarny, jeszcze czarniejszy w tym ostrym słońcu, pod błękitnym niebem. Szkoda, że zamknięty…

Lecimy dalej. Kolejna uśpiona niedzielą wieś na trasie to Graboszyce. Znajduje się tutaj dwór obronny, który postawił urzędnik królewski Dziwisz Brandys herbu Radwan ok. 1575 r. Stoi pośród drzew tuż przy głównej drodze.

"Jeśli Bóg jest z nami, któż przeciw nam?"

Otoczony jest suchą fosą, w której znajdują się dwa wejścia do podziemnych korytarzy zawalonych w latach 60-tych. Wjazd prowadzi od strony wschodniej przez most, jest też drugie wejście z tyłu. Niestety do środka nie można wejść. Zbudowano go na planie prostokąta z dwoma ryzalitami (wysuniętymi częściami) na dłuższych bokach. Przy dworze znajdował się ogród krajobrazowy, w którym później postawiono kilka budynków gospodarczych: spichlerz, zarządówka itp. Dziś poza jednym są one kompletnie zrujnowane. Sam dwór natomiast jest obecnie odnowiony z zewnątrz, w środku zalegają sterty worków z cementem i wszystko wskazuje na to, że idzie ku dobremu.

Kierujemy się ku kościołowi. Drewniany kościół św. Andrzeja w Graboszycach wybudowany został około 1585 roku na miejsce poprzedniego,  w następnym stuleciu dobudowano wieżę, którą podwyższono w XVIII wieku. W barokowym ołtarzu głównym znajdują się dwa obrazy boczne śś. Piotra i Andrzeja podarowane w XVI wieku przez królową Annę Jagiellonkę żonie Dziwisza Brandysa. Kościół orientowany, również znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej województwa małopolskiego. Obecnie częściowo remontowany.

Przy kościele spotykamy pewnego stwora. Pewnie też przyszedł się pomodlić…

Teraz kierunek Polanka Wielka. Przejeżdżamy obok Energylandii w Zatorze. Z daleka wygląda dość ciekawie. Z bliska – hmm, sprawa dyskusyjna. A niech się bawią ci, co lubią mieć nasrane w gaciach ze strachu i popiszczeć sobie z innymi. Będzie w filmiku.
Kościół pw. św. Mikołaja w Polance Wielkiej stoi w centrum wsi. Na pierwszy rzut oka widać, że gdyby nie rozpoczynający się właśnie remont i konserwacja elewacji i dachu, w niedługim czasie ze świątyni mogłoby wiele nie pozostać. Jego powstanie datowane jest na XVI w., natomiast w 1658 r. został przebudowany w stylu barokowym. Po północnej stronie prezbiterium zachowała się murowana ściana dawnej kaplicy. We wnętrzu zwracają uwagę ciekawe rokokowe ołtarze, w tym ołtarz główny z przyporami.

Głód zajrzał do dupy. Rozglądamy się po drodze za jakimś miejscem na rozpalenie ogniska, ale dookoła tylko prywatne stawy rybne, jedynym logicznym rozwiązaniem jest zjechanie nad Sołę. Po drodze mamy jeszcze Grojec, który podczas ostatniej wyprawy Śladami Krakowiaków Zachodnich odpuściliśmy, bo akurat była msza i oblepiony był ludźmi.
Kościół św. Wawrzyńca w Grojcu powstał w 1671 r. z fundacji Zygmunta Porębskiego, od tego czasu był kilkakrotnie przebudowywany. Niewielki i skromny, z wyglądu lekko zaniedbany i nadgryziony milowym zębem czasu. Kościół orientowany, jednonawowy, drewniany, kaplica otwarta do wnętrza nawy oraz zakrystia są murowane.

Przejeżdżamy przez Sołę w Bielanach i zaszywamy się w starym parku nadrzecznym nieopodal mostu. Ktoś najwyraźniej dba o to miejsce, bo przygotowane są nawet kije do kiełbasek, kratka grillowa i stoi kosz na śmieci. Jest czysto i wszędzie kwitną zawilce. Idzie duża woda, wzdłuż drogi porobiły się spore rozlewiska. Rozpalamy ognisko w miejscu do tego przygotowanym, no cóż, niedziela musi pachnieć dymem z ogniska. Zamiast schabowego kiełbasa i swojskie oscypki.

Miała być jeszcze tylko jedna miejscówka, ale godzina jeszcze młoda i można zobaczyć coś więcej. Obieramy kurs na Jawiszowice. I jest to zdecydowanie dobry pomysł, bo to chyba najładniejszy kościół na dzisiejszej trasie (subiektywna ocena) i niestety znowu zamknięty.
Kościół parafialny św. Marcina w Jawiszowicach zbudowano w 1692 r., na miejscu spalonego wcześniejszego kościoła z 1511 r. Nad nawą i prezbiterium znajduje się jednolity gontowy wielopołaciowy dach, kościół otoczony jest szerokimi sobotami. We wnętrzu znajdują się trzy ołtarze- jeden główny i dwa boczne. Wokół świątyni droga krzyżowa z murowanymi stacjami. A nad spokojem wsi czuwa latający monitoring pod postacią bociana…

Niedaleko Jawiszowic jest jeszcze kilka drewnianych kościołów, zaglądamy do jednego – a raczej obok, bo właśnie trwa msza i załapujemy się niechcący na kazanie z głośnika. Kościół pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Grzawie  jest jednym z obiektów na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego i wzniesiony został na początku XVI wieku. Jest najstarszym kościołem katolickim w powiecie. Na fali reformacji w latach 1580-1628, znajdowała się w rękach protestantów. Po odzyskaniu przez katolików została przebudowana prawdopodobnie pod koniec wieku XVII.

Nie chce nam się czekać do końca mszy, by wejść do środka, więc zmierzamy do ostatniego celu naszej dzisiejszej włóczęgi.
Drewniany kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Starej Wsi wzniesiony został w 1522 roku na miejscu poprzedniej świątyni, konsekrowana była w 1530, natomiast z XVII w. pochodzi jej wieża. Położony na niewielkim wzniesieniu w centrum wsi, został ufundowany przez Krzysztofa Bibersteina-Starowieyskiego. Jak głosi inskrypcja na belce tęczowej, „kościół zbudowano na cześć Boga i jego rodzicielki Marii i na cześć Świętego Krzyża”.

Na przestrzeni wieków świątynia przeszła liczne przebudowy, przez co utraciła pierwotny kształt i charakterystyczny styl śląsko-małopolski. Uwagę przykuwają wyjątkowe zdobienia ponad wejściami, przywodzące na myśl styl zakopiański. Kościół jest orientowany i znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego.

Obok kościoła stoi stara drewniana szkoła parafialna. W 1787 dzieci rozpoczęły lekcje w tzw. szkole normalnej, w nowo wybudowanej organistówce, czyli domu organisty. Budynek organistówki stoi do dziś i określany jest mianem „starej szkoły”.

Ze Starej Wsi już rzut beretem do domu. Oprócz wielu zabytków tego dnia miło było przekulać się tymi naprawdę pięknymi i zacisznymi miejscami, w okolicach Skawy i Soły, pośród pól, stawisk, manowców łąk, z bladziutkim zarysem gór na horyzoncie. Bo nie tylko górami człowiek żyje, co nie?

Na koniec filmik: