Forum Beskidu Małego - Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (Zygmo) — Thu, 29 Dec 2011 15:58:46 +0000

http://www.lipowa.pl/strona/86/kultura_i_tradycja

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (harnaś wołoski) — Thu, 29 Dec 2011 14:40:26 +0000

potwierdzenie wpływów babiogórskich w Suchej Beskidzkiej.
Regionalny zespół-"ZIEMIA SUSKA" w portkach babiogórskich-charakterystyczna zielona parzenica:

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (gooral) — Thu, 29 Dec 2011 14:09:10 +0000

harnaś wołoski napisał/a:

Gooral z tymi muszelkami w Szczyrku, to bardzo ciekawa sprawa, nie wiedziałem o tym wczesniej

polecam 'biblioteki cyfrowe', poniżej źródło o Szczyrku

http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geogra … Tom_XI/875

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (harnaś wołoski) — Thu, 29 Dec 2011 12:07:14 +0000

Gooral z tymi muszelkami w Szczyrku, to bardzo ciekawa sprawa, nie wiedziałem o tym wczesniej

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (harnaś wołoski) — Wed, 28 Dec 2011 21:00:01 +0000

Wg. teorii folklorysty( nie mylić z etnografem) Jana Gąsiorka z Gilowic, na podstawie- "Stroje ludowe na Żywiecczyźnie"Jan Gąsiorek,2007r., na Żywiecczyźnie w XIII-XVI wieku nastąpiło zderzenie się róznych fal osadniczych, pierwotnej z Małopolski i Śląska o charakterze rolniczym i nieco późniejszej wołosko-pasterskiej. W ten sposób wytworzyły się 3 grupy ludności o odmiennej kulturze i strojach ludowych zamieszkujące ten region- Dolanie, Lasi i Wałasi-Górale. Charakterystyka poszczególnych tych grup i strojów ludowych Żywiecczyzny: odmianę strojów dolańskich wytworzyła ludność we wsiach wschodniej części Żywiecczyzny przez osadników z Małopolski-mieszkańców tych wsi górale nazywali Dolokami, lub Dolanami, ponieważ mieszkali we wsiach w dolinach rzek. Strój dolański, to mieszanina stroju góralskiego, krakowskiego,śląskiego i mieszczańskiego. Drugą odmiane strojów laskich wytworzyła ludnosć przybyła ze Śląska, a zamieszkała w północnej cześci Żywiecczyzny, poza rzeką Sołą, siegając po Bielsko-Białą i Kęty. Trzecią odmianę strojów góralskich wytworzyła ludnosć wsi zarębnych, które założyli Wałasi, których mieszkańcy dolin nazywali Kipcorami, dlatego ,że nosili kierpce. Natomiast czwartą odmianę strojów mieszczańskich wytworzyła ludność zamieszkała w mieście Żywcu, która przejmowała cechy kultury dworskiej. Po pierwszej wojnie światowej zupełnie zanikł tutejszy strój ludowy. Tyle folklorysta Pan Gąsiorek. Konsultowałem to z głównymi etnografami tego terenu. Etnografowie ci mają inne zdanie na ten temat i uważają cały obszar Zywiecczyzny- w tym tereny kotliny Żywieckiej, kulturowo za góralskie.
Temat cofania się strojów góralskich, na Żywiecczyźnie bardzo dobrze ilustruje, np. anonimowy rekopis z lat 1875-1885 - opisany w dziale: "Północna granica góralszczyzny w Beskidzie Małym".
Wiele wsi w dolinach górskich w polskich Karpatach, powstawało albo na prawie niemieckim ( co widać nawet w nazwach-np. Waksmund ), lub były zasiedlane przez rolniczą ludnosc małopolską, przed XV-XVI wiekiem, a więc przed główną falą wołoską w naszych Karpatach, ale w późniejszych czasach ulegały w kulturze mniej lub bardziej góralizacji, lub pod pewnymi czynnikami szybko traciły te lulturę- patrz przykład Zembrzyc, opisany w dziale "Północna granica...."
Tak czy owak, zagadnienie tzw.Dolan, jest ciekawe

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (Zygmo) — Wed, 28 Dec 2011 19:11:41 +0000

harnaś wołoski napisał/a:

Hm.Zygmo i tak i nie...

Nie do końca zgodzę się z Tobą Harnasiu. Trzeba zwrócić uwagę na tło historyczne. Pierwsze wsie w dolinach zostały lokowane na prawie niemieckim w I poł. XIV wieku (Rychwałd, Gilowice, Łękawica, Ślemień, Krzeszów) ale także Mucharz jako najstarsza parafia z XIII w. (Ciekawe skąd tak wcześnie Wołosi nadali nazwę Mucharzowi?). Fala pasterzy wołoskich zawitała w nasze tereny później. Oto w XVI wieku powstają nowe wsie zarębne. Pytanie jest na ile wsie w dolinach przejęły kulturę pasterzy?

Gilowice
Ze wsi w dolinach wymienionych przeze mnie wcześniej można ustalić strój dla 2 poł XIX wieku. Mówią o tym wymienione przeze mnie źródła. Poza tym przed wojną kierownik szkoły w Gilowicach Władysław Latkiewicz zbierając materiały do Monografii Gilowic napisał, że ostatnia kobieta, która ubierała się po staremu (wiązała czuby) zmarła na początku XX wieku. Stąd wnioskuję, że był to strój kobiecy w 2 poł. XIX w. taki jak opisała go Surmianka. Tak też w słowniku gwary ślemieńskiej pisanym w 2 poł. XIX w. są wymienione elementy stroju męskiego - np. westki (kamizelki) czerwone i turkusowe.
Być może wcześniej był u nas noszony strój góralski? Jednak musiało to być bardzo dawno. Dzisiaj już nikt tego nie pamięta - jedynie jest kupowany w celach komercyjnych . Próba odszukania starych strojów gilowskich i rekonstrukcja s została podjęta w latach 60-tych przez członków zespołu Gilowianka. Wtedy to okazało się już, że gilowianie nie ubierali się po góralsku.

Pierwsza próba rekonstrukcji stroju Gilowian (1963 rok):

Istotnie Reinfuss zaznaczył na mapce Łękawicę, lecz nie zaznaczył, czy to odzienie z góry Łękawicy , czy z dołu? Oba Kocierze, Łysina, Okrajnik - to już wsie góralskie. Mogło tu dojść do przemieszczenia, zmiany miejsca zamieszkania i co nie oznacza, że tak właśnie się ubierano.

Zastanawia mnie jeszcze gdzie się zapodziała księga sądowa państwa ślemieńskiego, skoro zachowała się księga państwa żywieckiego i suskiego?

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (MF) — Mon, 26 Dec 2011 20:27:16 +0000

Zachęcam zainteresowanych do przeczytania artykułu Czy istnieje koziański strój ludowy?, na stronach Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Kóz (tam również inne artykuły).

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (harnaś wołoski) — Mon, 26 Dec 2011 20:06:23 +0000

Hm.Zygmo i tak i nie. Tzw. Dolan opisał Jan Gąsiorek z Gilowic, z którym nie do końca-lub wcale -nie zgadzają się z jego opiniami etnografofie badajacy nasze tereny. Co do dziadków i pradziadków( czyli początek XX wieku), to i owszem w tym okresie juz nie chodzono po góralsku-patrz opis-"Północna granica góralszczyzny w Beskidzie Małym". Zaś wszystkie źródła z XIX wieku ( m.in:Pol, Szchnaider, Janota pochodzący z tąd , bo z Kęt)- a więc z okresu tzw. jeszcze "żywej" góralszczyzny- przedstawiają ww. wsi jako typowo góralskie. Granica zasięgu ubioru góralskiego noszonego na codzień, na naszym terenie, zaczeła się cofać z północnych skłonów Beskidu Małego na południe już w drugiej połowie XIX wieku, do Szczyrku, Lipowej, Jeleśni, Lachowic. A co do ubiorów noszonych np. w Łękawicy- to Roman Reinfuss podaje tą wieś jako przykład występowania na tym terenie PORTEK WAŁASKICH- a więc odzienia typowo góralskiego!.

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (kris_61) — Sun, 25 Dec 2011 15:23:53 +0000

^^^
Zygmo co takie małe te obrazki?

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (Zygmo) — Sun, 25 Dec 2011 12:51:16 +0000

Hm. Określenie granic etnicznych nie jest takie proste. Wielu rysowało palcem po mapie nie zaglądając nawet do wsi beskidzkich. Muszę tu wyjaśnić, że mieszkańcy wsi takich jak: Gilowice, Ślemień, Rychwałd, Łękawica, (Kocoń a nawet Las - choć to wieś zarębna) nie ubierali się po góralsku. Mieli nawet swoją specyficzną gwarę. Gwarę ślemieńską spisał w XIX wieku Stefan Ramułt (twórca pierwszego słownika kaszubskiego). Ten słownik gwarowy zatytułowany "Gwara ślemieńska" został wydany w 1930 r. w Poznaniu już po śmierci autora. Inne źródła jak rękopis Surmianki z pocz. XX wieku, który opisuje ubiór mieszkańców parafii Ślemień jest tutaj ważnym źródłem do etnografii tego terenu (Muzeum Etnogr. w Krakowie). Tradycje te reprezentuje zespół Dolanie z Gilowic, z którego zdjęć znalezionych w necie korzystam. A tak z relacji dziadków i pradziadków to nigdy nie chodzili w w kierpcach i białych portkach.

Strój męski z doliny Łękawki:

Strój kobiecy:

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (gooral) — Wed, 21 Dec 2011 08:25:36 +0000

Ciekawym w świetle zmian w męskim stroju góralskim, narzuconych 'standaryzacją' w latach 30-ych XXw jest opis ubioru górali z Szczyrku zamieszczony w "Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego..."

"Szczyrk, wś, pow. bialski (Galicya)..... Lud należy do szczepu góralskiego, nosi okrągłe kapelusze filcowe, z nizką budką, obwiedzioną muszelkami nanizanemi na sznurek czerwony i szerokiemi kresami, gunię tabaczkowego koloru z domowego sukna, obszytą czerwonemi taśmami, białe wełniane spodnie, obciśle przystające do ciała i kierpce z surowej skóry"

i tak kilkadziesiąt lat później muszelki przypisano wyłącznie do górali podhalańskich, a nam został się czerwony sznurek... Na szczęście młodzi w Szczyrku zaczynają się znowu nosić z 'kostkami', wbrew 'rabanowi' robionemu przez "Cepelię'

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (harnaś wołoski) — Sun, 04 Dec 2011 11:41:50 +0000

różnice w obszyciu przyporów w męskich spodniach:
zielona parzenica babiogórska:

"skromne"obszycia przyporów żywieckich:

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (kris_61) — Sat, 26 Nov 2011 18:46:52 +0000

Mam rodowitych mieszkańców z dziada pradziada w Jaszczurowej i porównując mowę ich i mieszkańców Targanic (tych wcześniej urodzonych) czy nawet mieszkańców Andrychowa, to można powiedzieć, że ci ostatni nawiązują bardziej do mowy 'krakowskiej'.

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (harnaś wołoski) — Sat, 26 Nov 2011 18:22:43 +0000

Różnice- tak oczywiście były w gwarze, głównie w stroju( głównie męskim). Obecnie różnice bardzo mocno się zacierają, widoczne są jeszcze w zespołach prezentujących regionalny folklor.

Odp: Podział etnograficzny góralszczyzny w Beskidzie Małym

null@example.com (kris_61) — Sat, 26 Nov 2011 18:16:25 +0000

Bardzo ciekawe

Czy w poszczególnych grupach górali dostrzegalne były lub jeszcze są jakieś różnice, które słychać w np. w gwarze?