W październiku owszem, może nie byłoby upałów, ale nie byłoby też tak zielono. Upalane lata wypalają tam całą zieleń. Najlepszą porą na Sycylię jest chyba jednak marzec - czerwiec. Wtedy jest zielono, kwitnąco, mniej ludzi i jeszcze przed upałami. Oczywiście, jeśli ktoś nastawia się na plażowanie czy kąpiele w morzu, to wtedy naturalnie wybierze miesiące letnie.

W ostatnim dniu pobytu nasi kierowcy i zarazem przewodnicy Giorgio i Maurizio zabrali nas po południu do malowniczej nadmorskiej miejscowości Cefalu.

Miasteczko to jeden z najlepszych nadmorskich kurortów na Sycylii. Leży nad Morzem Tyrreńskim. Sycylijczycy odwiedzają ją ze względu na ładne plaże. Pociągiem z Palermo podróż zajmuje ok. godziny. Troszkę w tym dniu nam padało.
Zaraz po wyjściu z pociągu w oczy rzuciła nam się ogromna skała La Rocca. Można się na nią wspiąć. Nam jednak zabrakło na to czasu, a szkoda. Na szczycie góry znajdują się ruiny zamku z XII w, świątynia Diany i resztki fortyfikacji. Roztaczają stąd przepiękne widoki na zatokę, plażę, okoliczne wzgórza i całe miasteczko.

Na Placu Garibaldiego zwiedziłyśmy Katedrę Santissimo Salvatore z XII w. Leży tuż pod skałą. Została wzniesiona przez Rogera II jako wotum wdzięczności za szczęśliwe dobicie do brzegu w Cefalu podczas sztormu. Katedra to mieszanka stylów: normańskiego, arabskiego i bizantyjskiego.

Ciekawostką są dwie wieże katedry, które nie są równej wielkości, a na dodatek sprawiają wrażenie jakby się do siebie zbiegały. Jest to jednak tylko złudzenie optyczne.

Wnętrze jest dosyć surowe, prezbiterium zdobią złocenia i XII - wieczne mozaiki. W późniejszych czasach dodano marmurowe stiuki. Po wejściu do katedry rzuca się w oczy na sklepieniu duża postać Chrystusa Pantokratora.

Spacerowałyśmy główną ulicą miasta Corso Ruggero.

Zaglądałyśmy też w różne zakamarki, bo tam przecież najciekawiej.

Przy zachodzie słońca zeszłyśmy na plażę.

Czekając na pociąg spróbowałyśmy sycylijskiego piwa. Całkiem dobre !

Po zmroku wróciłyśmy do Palermo.

DZIEŃ 12 - Wyjazd

Koniec ! Wspaniały wyjazd, szkoda było opuszczać wyspę wiedząc, że nie udało się zobaczyć jeszcze tylu pięknych miejsc. No ale 11 dni, a właściwie to w większości popołudni to niestety za mało. Chętnie wróciłabym jeszcze na Sycylię. Brakuje do całości na pewno południa, ale tam gdzie byliśmy też zostawiliśmy kilka bardzo ciekawych miejsc.

Po wyspie w większości poruszaliśmy się wygodnym minibusem, raz pociągiem i komunikacją miejską. Po Palermo głównie na piechotę.

Sycylia żegnała nas podobnie jak witała, deszczem i chłodem.

Lotnisko w Palermo jest tuż nad samym morzem. Ciekawe jest odczucie podczas startu samolotu … Wydaje się, że odrywając się od lądu „wpada” do morza … .  .

Dziękuję wszystkim, którzy dotrwali do końca.

                                                                                                                                                      KONIEC

Źródła informacji:
1) Internet
2) Agnieszka Fundowicz, Sycylia. Travelbook wyd.2, Bezdroża 2016

Wyczytałyśmy w przewodniku, że w Palermo jest ogród botaniczny. I to niemały, bo prawie 10 ha. Stary, założono go w XVIII w. Jest jednym z najstarszych i najważniejszych ogrodów botanicznych w Europie. Można w nim zobaczyć prawie 12 tysięcy egzotycznych roślin, w tym drzew i  krzewów z całego świata. Ze względu na sprzyjający klimat na wyspie, poświęcony jest głównie roślinności strefy równikowej i podrównikowej. Pełni również funkcje placówki naukowej Uniwersytetu w Palermo.
Gdy jedne z nas oglądały balet w Tatrze Massimo, inne, w tym ja, zaszyły się w ogrodzie botanicznym.

Luty to nie był zbyt odpowiedni czas na wizytę. Część pawilonów i oranżerii była zamknięta. Przygotowywano je do sezonu, niemniej sporo fajnych i ciekawych roślin udało nam się zobaczyć.

Można tu zobaczyć ciekawe i rzadkie rośliny np. kaktusy, drzewa mydlaste, których orzechy służą do prania w krajach azjatyckich, ogromną ilość gatunków palm, dracen, juk, aloesów opuncji, bambusów i wiele roślin wodnych, błotnych. W egzotyczną roślinność wkomponowane są neoklasycystyczne pawilony, oranżerie i oczka wodne.

Drzewa kapokowe.

Piękne monstery

Aleja juk

Gigantyczna juka gwatemalska (Yucca elephantipes). U nas sprzedawana jako roślina doniczkowa.

Juka nitkowata (Yucca filifera)

Draceny

Dracena Draco czyli „smocze drzewo”, z Wysp Kanaryjskich.

A tu nolina (Nolina recurvata), roślina, która w naturze rośnie na półpustynnych terenach Meksyku, gdzie dorasta do 8-10 m wysokości i tworzy pokrój jednopiennego drzewka.

Araukarie, czyli „małpie drzewa"

Aleja kaktusów i sukulentów.

I palmy

W szklarniach kwitły mimozy i bugenwille.

Szeflera (Schefflera elegantissima) z Nowej Kaledonii.

Owoce kawy (Coffea arabica).

Urocze strelicje (Strelitzia reginae), wyglądem przypominające rajskie ptaki.

Kwiat i owoce bananowca.

Osobną część ogrodu zajmują rodzime drzewa cytrusowe, które o tej porze roku obficie owocowały.

Alejka paprotników Coś dla Darka Tlałki.

Alokazja (Xanthosoma violaceum)

Różne gatunki traw m.in. trawa pampasowa (Cortaderia selloana)

Najwięcej czasu spędziłyśmy przy potężnym figowcu wielkolistnym (Ficus macrophylla). Drzewo pochodzi z Australii, a na Sycylię zostało sprowadzone w XIX w. Ma ok. 150 lat, ogromne konary i gałęzie oraz silnie rozrośnięte korzenie. To istny gigant. W naturze rośnie w wilgotnym lesie równikowym jako epifit. Owija swoje korzenie wokół pnia rośliny "gospodarza” dusząc go i doprowadzając do obumarcia. Z tego powodu nazywany jest często „drzewem dusicielem”.

Zabawę w chowanego urządziłyśmy sobie również w bambusowym gaju.

Zimą i wczesną wiosną kwitnie na Sycylii niepozorna roślinka z jaskrawożółtymi kwiatuszkami i listeczkami przypominającymi koniczynę. Nazywa się Acetosella żółta (Oxalis Pes-Caprae ). To roślina zbieg. Ponoć w XVIII wieku „uciekła” z ogrodu ziołowego pewnemu botanikowi z Malty, który otrzymał ją w prezencie od pewnej angielskiej damy. Pochodzi z Afryki Południowej. Ze względu na swój kwaskowaty smak dodawana jest do sałatek. W ogrodzie botanicznym rosło jej naprawdę bardzo dużo.

W pewnej momencie mocno się zachmurzyło, zaczęło grzmieć i padać. Przeczekałyśmy burzę w pawilonie poświęconym roślinom i nasionom z całego świata. Były tu m.in. orzechy różnych roślin i stare zielniki. Eksponaty, zwłaszcza zielniki, miały sporo lat.

Część ekspozycji poświęcono uprawie bawełny.

Zapewne najładniej jest tu późną wiosną i latem, kiedy wszystko jest w pełni kwitnienia i owocowania, niemniej warto było odwiedzić to miejsce. To było naprawdę miło spędzone botaniczne popołudnie. .
                                                                                                                                                   c.d.n.

Poniedziałek był szkoleniowy, więc po zajęciach postanowiłyśmy na własną rękę poszwendać się jeszcze po dzielnicach Palermo. Padło na port. Jeszcze w nim nie byłyśmy. Poza tym ciągnęło nas do morza.

Spacerując główną ulicą Via Vittorio Emanuele dotarłyśmy do dzielnicy Castellammare, a stąd monumentalną bramą miejską Porta Felice, zbudowaną na przełomie XVI i XVII wieku, trafiłyśmy na wybrzeże.

Słodkie daktyle

Palmy to element tutejszego krajobrazu, można je spotkać w wielu miejscach w mieście, w parkach, na skwerach, rosną przy ulicach. Są piękne, nadają miastu swoistego uroku.

Niektóre upodobały sobie papugi.

Port i nabrzeże.

Na pogawędkach, wsłuchując się w szum morza, spędziłyśmy tu całe popołudnie .

DZIEŃ 9 - Palermo cz. 3

W tym dniu już oficjalnie z przewodnikiem zwiedzałyśmy miasto, które od początku naszego pobytu zdążyłyśmy już nieco poznać . Do niektórych miejsc można było jednak wejść tylko z przewodnikiem.
Najpiękniejsze i najciekawsze obiekty zabytkowe znajdują się wzdłuż dwóch przecinających się głównych ulic miasta: Via Vittorio Emanuele i Via Maqueda.

Niemal na samym końcu Via Vittorio Emanuele stoi monumentalny budynek katedry. Świątynia ta to mieszanka różnorodnych stylów architektonicznych: normańskiego, barokowego, gotyckiego, renesansowego i mauretańskiego. Jej zewnętrzna fasada naprawdę robi wrażenie, chociaż ze względu na pomieszanie stylów budzi kontrowersje wśród niektórych znawców architektury. Katedra w Palermo została wpisana na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako część dziedzictwa arabsko-normańskiego w zachodniej Sycylii.

Wnętrze katedry jest nieco skromniejsze, niestety było zmieniane podczas prac na przełomie XVIII i XIX wieku.

Godna uwagi jest srebrna kaplica z relikwiami patronki miasta - św. Rozalii.

Grób Bł. Józefa Puglisi "Pino Puglisi", ofiary walki z mafią, o którym pisałam w części poświęconej mafii sycylijskiej.

Osobiście byłam oszołomiona pięknem i artyzmem Kaplicy Palatyńskiej w Pałacu Normanów. To prawdziwy majstersztyk.

Pałac Normanów

Pałac był siedzibą królów Sycylii.

Kaplica Palatyńska to przykład architektury arabsko - normańsko - bizantyjskiej. W roku 2015 została wpisana na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Przy okazji wizyty w pałacu, obejrzałyśmy wystawę akwareli współczesnego francuskiego malarza Fabrice Moireau.

Wokół pałacu rośnie dużo drzew puchowca pięciopręcikowego, potocznie zwanego drzewem kapokowym. Jego owoce przypominają awokado, a pień uzbrojony jest po zęby w ostre, grube kolce.

Z innych drzew, które można często spotkać w mieście, to oczywiście sosny śródziemnomorskie - pinie, mające charakterystyczne parasolowate korony i ogromne drzewa fikusowe.

Porta Nuova to kolejna zabytkowa brama miejska Palermo. Znajduje się obok Pałacu Normanów. Została zbudowana dla uczczenia podboju Tunisu przez Karola V w XVI w. i jego wizyty w stolicy Królestwa Sycylii.

Teatr Massimo Vittorio Emanuele to największy teatr operowy we Włoszech, a zarazem trzeci co do wielkości w Europie. Niektóre z nas wybrały się do niego obejrzeć próby baletu. .

Teatr Politeama Garibaldi na Piazza Ruggero Settimo to drugi najważniejszy teatr w mieście po Teatrze Massimo.

Kościół San Domenico, drugi po katedrze najważniejszy kościół w Palermo.

Quattro Canti czyli Piazza Vigiliena to miejsce w środku miasta, gdzie krzyżują się dwie główne ulice. Uwagę przykuwają tu pięknie zdobione fasady 4 pałaców z XVII w. Symbolizują i przedstawiają 4 pory roku, a rzeźby na nich m.in. królów hiszpańskich i cztery dziewice sprawujące opiekę nad 4 dzielnicami Palermo: św. Krystyna, św. Rozalia, Nimfa i Oliwia. Jest to również najbardziej ruchliwa część miasta.

Zaraz za Quattro Canti znajduje się Plazza Pretoria. Na samym środku placu stoi duża fontanna zwana „fontanną wstydu”. Figury, które je zdobią są nagie, co dziś nikogo jakoś nie dziwi , a kiedyś ponoć bardzo krępowały mieszkańców miasta. Po prawej stronie fontanny wznosi się gmach ratusza (Palazzo Pretorio), a za nią kościół św. Katarzyny.

Spacerując po Palermo natkniemy się często na sycylijskie marionetki (pupi). Przedstawienia teatralne z udziałem lalkarzy są na stałe związane z Sycylią i stały się jednym z jej wielu symboli.

Na koniec dnia zostawiłyśmy sobie baaaardzo oryginalną atrakcję … - katakumby pod klasztorem Kapucynów. Jedna z koleżanek ciężko zniosła odwiedziny tego miejsca, ale wejście było na zasadzie dobrowolności . Z drugiej strony trzeba przyznać, że z tematem śmierci, widokiem trupów jesteśmy już tak mocno zżyci, że stały się dla nas z czasem zupełnie obojętne. Trochę miałam stracha, że wyniosę stamtąd raczej jakieś zarazki chorób . Wchodzi się bowiem bez żadnych zabezpieczeń. Zdjęć nie robiłam, ponieważ był zakaz fotografowania. W sumie to bałabym się fotografować martwych ludzi … . Wrzucę tylko kilka linków dla ciekawych tego miejsca. W sieci można znaleźć dużo informacji i zdjęć.

Budynek, jak widać nieco obskurny, gdzieś w środku osiedla, pomiędzy blokami mieszkalnymi.

Samo miejsce również przerażające. Przyciemnione piwnice sprawiają wrażenie ogromnego zbiorowego grobowca. Są tu mumie zmarłych duchownych, ale też osób świeckich (jest ich ponoć ok. 8000 tysięcy). Nie jestem w stanie powiedzieć czy aż tyle ich było. Wiszą na ścianach, leżą w trumnach, na półkach, za kratami. Mają na sobie ubrania. Ciała są zupełnie wyschnięte. Z ubrań wystają tylko czaszki, u niektórych resztki szkieletu. Można zobaczyć też mumie dzieci i całych rodzin.
Katakumby kapucynów w Palermo
Katakumby w Palermo

Najbardziej znaną mumią jest "bambina". Jest to mumia dwuletniej dziewczynki, Rosalii Lombardo, zwanej „La Bella Addormentata”. Została pochowana w katakumbach jako ostatnia w 1920 r.  Rosalia wygląda jak mała woskowa laleczka.

Śpiąca Królewna z Palermo

Ludzi zaczęto mumifikować i składać w katakumbach już w XVI w. Jednym ze sposobów preparacji ciał było moczenie zwłok w roztworze arszeniku i wysuszanie tkanek. Metoda ta została w XIX w. zakazana przez rząd włoski.

W katakumbach panuje specyficzny mikroklimat, chroniący ciała przed rozkładem. Ciężko się po nich chodziło i oglądało nieboszczyków, ale wszystkie dzielnie dotrwałyśmy do końca.

W Palermo jest jeszcze mnóstwo ciekawych miejsc do odwiedzenia i trzeba by było zostać tu znacznie dłużej, żeby je wszystkie zobaczyć. A nam się niestety już kończył czas ...
                                                                                                                                                      c.d.n.

Siódmego dnia z samego rana wyruszyliśmy ku północno - zachodnim krańcom wyspy. Niestety pogoda w tym dniu nie sprzyjała zwiedzaniu. Od rana padało, raz mniej, raz bardziej rzęsiście. Parasole i kurtki przeciwdeszczowe bardzo się przydały. Mijając po drodze górzyste krajobrazy, plantacje warzyw i drzew oliwnych dotarliśmy, a właściwie toi wyjechaliśmy minibusem na Górę Św. Juliana (751 m.n.p.m.), na której leży średniowieczna perełka Sycylii - miasteczko Erice.

Są i owieczki, będzie mleko na sery.

Nazwa miasta pochodzi od imienia Eryksa, króla Elymów, którzy najprawdopodobniej przybyli na Sycylię ok. 1100 roku p.n.e. z Anatolii przez północną Afrykę. Grecy uważali ich za uciekinierów z Troi. Wymieszali się z zamieszkującymi środkową Sycylię Sykanami, a później ulegli częściowo wpływom kultury greckiej. Niezwykłość, tego prawie całkowicie zbudowanego z kamienia miasta tkwi w tym, że zachowało się do dzisiejszych czasów niemal w całości. Otoczone jest murami pochodzącymi z różnych okresów, przebudowanymi przez Rzymian i Normanów.

Ze wzgórza na którym leży, rozciągają się jedne z piękniejszych widoków na Sycylii. Już wyjeżdżając na górę serpentynami podziwialiśmy skąpaną we mgle okolicę, Morze Tyrreńskie, Wyspy Egady i leżące u podnóża Erice zabytkowe miasteczko Tràpani, które również odwiedziliśmy. Momentami mgła skutecznie przysłaniała widoki, ale niekiedy łaskawie się usuwała, odsłaniając nam piękną plażę i San Vito lo Capo i Monte Cofano. Ze względu na wysokość i bliskość morza panuje tu specyficzny mikroklimat. Lata są chłodne, rześkie. Często występują zamglenia.

Widok na kurort San Vito lo Capo i rezerwat przyrody Monte Cofano. Monte Cofano to samotna góra (659 m. n.p.m.) wyrastająca wprost z morza. W San Vito lo Capo znajduje się Sanktuarium św. Wita. Prowadzi stąd szlak pielgrzymi do Erice.

Miasto jest zbudowane na bardzo rzadko spotykanym planie trójkąta równoramiennego. Weszliśmy do niego przez jedną z trzech średniowiecznych bram - Porta Trapani.

Spowite mgłą wyglądało jak wyjęte z powieści Zafóna. Nie sposób opisać słowami tego klimatu.

Miasto ma wiele wąskich, krętych, wybrukowanych kamiennymi mozaikami uliczek. W gęstej mgle można się zgubić w takim kamiennym labiryncie.

Zachwycające są małe, wewnętrzne dziedzińce, zazwyczaj ładnie ukwiecone, ozdobne, kute bramy, furtki i mury porośnięte mchem i winobluszczem. Spacerując w takiej scenerii ma się wrażenie, że zza rogu zaraz wyjdzie jakaś księżniczka albo rycerz.

Niektóre uliczki są tak wąskie, że ledwo mijają się w nich dwie osoby.

Jest tu nadzwyczaj cicho. Gustaw Herling Grudziński napisał o Erice tak: cyt. "Nigdzie, może na Sycylii, nie panuje tak głęboka cisza. Ludzie, nawet gdy wychodzą z domów, poruszają się jakby na palcach, ocierają się o mury i szybko znikają." Miał rację.

Miasteczko jest niewielkie, ale ma dużo ciekawych, zabytkowych budowli. Na pewno trzeba do nich zaliczyć piękną neogotycką  Katedrę Królewską (Real Duomo), nazywaną również Kościołem Matki.
Świątynię wybudowano w XIV w. na fundamentach starego kościoła, który istniał tu już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Do budowy wykorzystano prawdopodobnie dostępne kamienie z resztek ruin świątyni poświęconej Wenus w Erice. Fundatorem kościoła był król Sycylii Fryderyk II Aragoński, który w Erice znalazł schronienie, gdy walka o tron na wyspie między francuskimi Andegawenami a hiszpańską Aragonią zmusiła go do ucieczki z Palermo.
W połowie XVII w. na południowej ścianie katedry umieszczono 9 kamiennych przedchrześcijańskich krzyży greckich wraz z kamienną inskrypcją informacyjną, skąd pochodzą.

Obok świątyni stoi 28. metrowa wieża dzwonnica, którą zbudowano pod koniec XIII w. Służyła jako wieża obserwacyjna podczas trwającej w tym czasie tzw. „wojny nieszporów”.

Katedra poświęcona jest Wniebowzięciu NMP (Madonna Assunta). Z zewnątrz, surowa bryła starej, zniszczonej świątyni, nie wygląda zbyt imponująco, ale jej wnętrze kryje prawdziwe arcydzieła sztuki dekoratorskiej.

Rozeta nad głównym portalem.

Kremowego koloru alabastrowe stiuki, niemal koronkowe, są tak piękne, że nie można było od nich oderwać wzroku.

W środku znajduje się wiele cennych rzeczy: marmurowa chrzcielnica i figura Madonny Assunta z połowy XV w, freski, marmurowy ołtarz i piękny współczesny obraz z 2003 r. autorstwa G. Costy przedstawiający Madonnę z Erice, będącą patronką tego miasta.

Marmurowa figura Madonny z Trapani z 1496 r. autorstwa Domenico Gagini.

Marmurowa chrzcielnica z XVI w.

Jeden z ołtarzy bocznych z patronką miasta cudowną Madonną z Erice.

Od XIV wieku wnętrze katedry było kilkakrotnie przebudowywane m.in. po zawaleniu dachu w XIX w. Zmieniał się również częściowo jej wystrój.

Najlepsza panorama z Góry Św. Juliana rozciąga się z tarasów przed Zamkiem Wenus (Castello dello Balio). Nam niestety mgła i mżawka skutecznie uniemożliwiły w tym dniu jej podziwianie. Trudno. Podeszliśmy pod zamek, pochodziliśmy po murach obronnych i ogrodach wokół niego. We mgle prezentował się niesamowicie .

Nie mylić z Wenus !

Te wiszące zielone kłaczki na drzewach to brodaczka, porost będący wskaźnikiem bardzo czystego powietrza. Drzewa przy zamku były nim gęsto obwieszone.

W Erice działa Centrum Kultury Naukowej imienia jednego z najwybitniejszych, włoskich fizyków XX wieku – Ettore Majorana. Corocznie gości przedstawicieli wielu uczelni organizując międzynarodowe seminaria naukowe m.in. z fizyki atomowej.

                                                                                     *****

Z Erice zjechaliśmy do portu Tràpani . Położony jest w ciekawym miejscu, na styku dwóch mórz – Tyrreńskiego i Śródziemnego. Otaczają one z trzech stron długi cypel, który swym kształtem przypomina sierp. W czasach antycznych założono tu fenickie miasto Drepanon, dzisiejsze Tràpani. Z powstaniem miasta związane jest wiele mitów i legend. Według jednej z nich, miasto zawdzięcza swój kształt greckiej bogini Demeter. Podczas poszukiwań swojej córki Persefony, upuściła ona na ziemię swój sierp, który przekształcił się w półwysep.

Widok na Tràpani.

Wyspa La Colombaia ze średniowieczną fortecą Torre Colombaia, zwaną również Castello di Mare. W XV wieku była używana jako twierdza, a następnie jako więzienie. Zbudowano ją w czasie pierwszej wojny punickiej, około 260 r. p.n.e. Wieża ma 32 metry wysokości i składa się z czterech nałożonych na siebie kondygnacji, z których pierwsza służyła jako cysterna, a pierwotne wejście znajdowało się na drugim piętrze. Jest przykładem architektury militarnej na Sycylii.

Na końcu molo na krańcu miasta stoi Ligny Tower. Jest to przybrzeżna strażnica. Została zbudowana w XVII w w strategicznym miejscu na zachodnim wybrzeżu. Znajduje się w niej muzeum archeologiczne.

Widoczne na zdjęciu skały to umowna „granica” między Morzem Śródziemnym i Tyrreńskim.

Tràpani słynie m.in. z wyrobów jubilerskich z czerwonego koralu, z połowów ryb, zwłaszcza tuńczyka oraz salin, miejsc, gdzie pozyskuje się sól, w tym przypadku morską, poprzez odparowanie z solanki. Najwięcej soli produkowano w Tràpani i okolicy od XVI do początku XX w. Sól morska jest stosunkowo tania, ale przede wszystkim zdrowa. Zawiera znacznie więcej substancji mineralnych.

Są tu ogromne baseny z wodą morską oddzielone od siebie groblami. Naokoło widać góry soli. Stoją przy nich wiatraki z czerwonymi daszkami, które pięknie wkomponowały się w krajobraz wybrzeża.

Deszcz się niestety nasilił, dlatego wycieczkę musieliśmy zakończyć na salinach.

                                                                                                                                                       c.d.n.

Cały dzień szósty przeznaczony był na szkolenie, więc napiszę coś o sycylijskim jedzeniu.

Jak wspomniałam na początku relacji, nasz hotel serwował typowo włoskie, bardzo słodkie śniadania (la colazione), na które składały się np. brioche (drożdżówki), cornetto (rogaliki typu croissant), biscotti (ciastka), tosty z dżemem, jogurt z płatkami i oczywiście caffè, na życzenie w różnej postaci i ilości. Do tego jakiś owoc, o tej porze roku przeważnie pomarańcze. I tak codziennie. Obsługa widząc, że ciężko nam z samego rana jeść tyle słodyczy, zlitowała się po kilku dniach i urozmaiciła menu o hipermarketowe wędliny i sery. . Sycylijskie śniadania są zawsze na słodko i do obfitych nie należą, ponieważ obiad je się tu już ok. 13.00.

Zamiast obiadów jedliśmy obiadokolacje (la cena), w wybranej przez organizatora wyjazdu restauracji. Jest to najważniejszy i najbardziej obfity posiłek dnia. Je się go dosyć późno, ok. 21.00. Była to typowa sycylijska "makaroniarnia", do której przychodziło wieczorem sporo ludzi, głównie mieszkańcy, całe rodziny z dziećmi. Ruch w niej był duży. Na jedzenie trzeba było długo czekać, ale za to było zawsze świeże i smaczne. Plusem było również to, że była obok hotelu.

Minusem tego lokalu było zbyt monotonne menu, gdzie jako pierwsze danie królowała pasta na 1000 sposobów . Na drugie danie, dla odmiany można było zamówić sobie sałatę z rybą, pieczone ziemniaki (jako osobne danie), albo pizzę. Ale pizza sycylijska to nie taka pizza jak u nas, obłożona wszystkim „co się nawinie”, albo nam zamarzy.

Ciasto smaruje się pomidorowym sosem, żadnym tam ketchupem, a dodatkami są ser i ew. pieczarki. Na życzenie, ze zdziwieniem , przygotowano nam pizzę, na którą położono kilka plasterków szynki. Na szczęście deser był bez makaronu . Wyboru jednak wielkiego nie było, lody albo panna cotta.

Po tygodniu obrzydła nam pasta i na własna rękę poszukaliśmy sobie innej restauracji, w której spróbowaliśmy czegoś innego np. mięsa, ravioli, gnocchi. Zjedliśmy w końcu jakąś zupę.

Warzywa strączkowe takie jak: ciecierzyca, fasola, soczewica, groch, bób goszczą często na stołach Włochów. Poniżej zupa z soczewicy. Niektóre gatunki soczewicy rosną tylko w określonych regionach. Na Sycylii uprawiana jest np. odmiana Ustica, charakteryzująca się drobnymi ziarnami.

Nowa restauracja okazała się strzałem w dziesiątkę. Atmosfera w niej była dużo bardziej kameralna, wystrój oryginalny, obsługa przemiła, a menu bardzo urozmaicone.

Spacerując po mieście można zjeść też coś ,,na szybko''. Budek z fastfoodem jest tu od groma. Oprócz pizzy sprzedawanej w kawałkach bardzo smaczne i popularne są np. arancini. Są to panierowane ryżowe kulki wypełnione mięsem, sosem pomidorowym, mozarellą, zielonym groszkiem, masłem i grzybami.

W tym miejscu można było zjeść ziemniaki w najróżniejszej postaci.

Obok panna cotty znanym włoskim deserem jest oczywiście tiramisu robione na bazie serka mascarpone. Podawane jest w wielu wariantach. Słowo „tiramisu” oznacza dosłownie: „przebudź się”, „ocknij się”, „popraw mi humor”. Ponieważ w swoim składzie często zawiera mocne espresso serwowany jest często na drugie śniadanie lub jako poobiednia przekąska.

Tu szczególnie dobre i oryginalnie podane, w słoiczku, na ciekawej podstawce.

Sycylia słynie również z produkcji oryginalnych serów. Pochodzą one najczęściej od lokalnych producentów, którzy wytwarzają je w sposób tradycyjny według wielowiekowych receptur. Do ich wyrobu używają świeżego mleka owczego, koziego lub krowiego z własnych hodowli. Zwierzęta są hodowane w sposób naturalny. Sery produkuje się ręcznie, w małych rodzinnych wytwórniach. Dojrzewają w sposób naturalny w warunkach odpowiednich dla każdego rodzaju sera.

Szczególnie znane i lubiane są włoskie sery twarde Formaggio Duro czyli takie, które mają niską zawartość wody, zwykle od 30% do 40% i charakteryzują się długim czasem dojrzewania od 6 miesięcy do 12 miesięcy lub więcej. Do nich należy popularny Grana Padano i Parmigiano Reggiano. Można je trzeć na tarce.

Z kolei Caciocavallo to jeden z najstarszych i najbardziej typowych serów w południowych Włoszech. Wytwarza się go z mleka krowiego. Aby dojrzeć potrzebuje około 30-40 dni. Ma nietypowy kształt gruszki. Jego smak jest łagodny i aromatyczny. Jest idealny jako przystawka.

No i ricotta, miękki, niedojrzewający ser, strukturą przypominającą twaróg. Produkowany jest z serwatki pozostającej po serach podpuszczkowych (z mleka koziego, krowiego lub owczego). Jest głównym składnikiem farszu w ravioli.

Typowo owczymi serami włoskimi są np. Vastedda della Valle del Belice i pecorino.

Na koniec wspomnę jeszcze o mozzarelli, serze podpuszczkowym, niedojrzewającym z  Kampanii w południowych Włoszech. Oryginalnie wytwarzana jest ze świeżego mleka bawolic, oraz o bardzo tłustym, bo zawierającym nawet 80% tłuszczu, mascarpone. Produkuje się go bowiem nie z mleka, tylko ze śmietanki.

Przy zakupie warto zwrócić uwagę na oznakowanie DOP (Denominazione di Orgine Protetta). Oznacza ono iż procesy pozyskiwania mleka oraz produkcji serów są ściśle określone i nadzorowane przez zewnętrzną instytucję. Możemy mieć wtedy pewność, ze mamy do czynienia z oryginalnym produktem.

To co tu pokazałam, to tylko garstka tego, co Sycylia ma do zaoferowania odnośnie kuchni czy oryginalnych produktów. Nie wymieniłam tu oczywiście wszystkich gatunków serów, z których słyną kraje Basenu Morza Śródziemnego. Potrzeba zdecydowanie więcej czasu, żeby popróbować, bogatej w oryginalne smaki, kuchni śródziemnomorskiej.

                                                                                                                                                        c.d.n.

Wypas
Taka wycieczka szkolno-pijacka, tzn. degustacyjna
I te wszystkie szczegóły pamiętasz po 4 latach?

Jaka szkolno - pijacka ? Win było 5, degustuje się po łyczku, to raptem 5 niewinnych łyczków …
Gdyby nie zdjęcia to bym już nic nie pamiętała, ale i tak wiele szczegółów po czasie umknęło.

Wybuch wulkanu Etna w 2021 r - południowo-wschodni krater.

Piątego dnia odwiedziliśmy wschodnią część wyspy. Naszym celem był najwyższy i największy powierzchniowo (ok. 1250 km²) czynny wulkan w Europie - Etna. Jego wysokość wynosi ok. 3357 m n.p.m., ale ostatnio, ze względu na wzmożoną aktywność, ciągle się zmienia. Zaczął powstawać około 500 tysięcy lat temu. Pierwszą erupcję opisano dopiero ok.1500 roku. Od tamtej pory na Sycylii zanotowano około 200 wybuchów. Najsilniejszy wybuch był 1669 r. Doprowadził wówczas do zniszczenia 15 wiosek i całej wschodniej część Katanii. Brzeg morza przesunął się wtedy o kilometr.
Etna jest jednym z wielu na świecie stratowulkanów, czyli wulkanów mieszanych. Obecnie ma 4 kratery główne i ponad 270 kraterów bocznych. Od 1987 roku część obszarów Etny chroniona jest przez Park Regionalny Etna. W 2013 roku wulkan został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Czym różni się stratowulkan od np. wulkanu tarczowego inaczej lawowego, którym jest np. Mauna Kea na Hawajach lub wulkanu piroklastycznego czyli eksplozywnego ?

Otóż w przypadku stratowulkanów stożki wulkaniczne tworzy wylewająca się z krateru na przemian gęsta, kwaśna lawa i materiał piroklastyczny. Jej odczyn kwaśny spowodowany jest dużą zawartością krzemionki. Ponieważ lawa jest gęsta nie rozlewa się szeroko ani szybko, w związku z tym prędko zastyga tworząc charakterystyczny stromy stożek. Stratowulkanom towarzyszą często gwałtowne erupcje.

Lawa wulkanów tarczowych jest rzadka i ma najczęściej odczyn zasadowy. Rozlewa się stosunkowo szybko zalewając duże powierzchnie. Stożki takich wulkanów są szerokie i spłaszczone. Takie wulkany nie wyrzucają materiału piroklastycznego. Ich erupcje nie są spektakularne.

Natomiast wulkany eksplozywne charakteryzują silne i gwałtowne erupcje, którym towarzyszy bardzo duża ilość sypkiego materiału piroklastycznego lub gazów wyrzucanych z krateru. Nie następuje tu wylewanie się lawy. Mają kształt wysokiego stożka z głębokim i szerokim kraterem. Tego typu wulkanów jest stosunkowo niewiele na świecie.

Fot: pre-epodreczniki.open.agh.edu.pl

Z kolei pod względem aktywności, dzielimy wulkany na: czynne, drzemiące i wygasłe.

Etna to potężny masyw, którego widać na długo przed wjazdem do Katanii, dużego miasta-portu leżącego u jego podnóża.

W lutym 2018 r. Etna zaczynała się ponownie wybudzać. Z kraterów wydobywał się brązowy dym i para wodna, wulkan wyrzucał trujące gazy i popiół, często słychać było groźne pomruki. Wylewu lawy wówczas jeszcze nie było. Nie można było oczywiście zajrzeć w tym czasie do kraterów głównych, ale spokojnie można było się do nich na bezpieczną odległość zbliżyć.

24 grudnia 2018 r. nastąpiła znacznie większa erupcja Etny, której towarzyszyło trzęsienie ziemi o magnitudzie ok. 4.9. Wówczas wycieczka, którą odbyliśmy w lutym, byłaby niemożliwa. Można więc powiedzieć, że mieliśmy szczęście, udało nam się pospacerować po najwyższym wulkanie w Europie.

Na Etnę można sobie po prostu wyjść, albo, tak jak my to zrobiliśmy, wyjechać. Najpierw minibusem wyjechaliśmy na wysokość 1910 m n.p.m. Tu znajduje się parking, schronisko Sapienza, restauracja i mnóstwo kramów z pamiątkami. Podeszliśmy na piechotę do jednego z kraterów - I Crateri Sivestri. To stożek dwukraterowy zbudowany z materiału piroklastycznego z erupcji w roku 1892. Swoją nazwę zawdzięcza znanemu wulkanologowi Orazio Sivestri. Jest najbardziej znanym i najczęściej oglądanym stożkiem Etny, ponieważ znajduje się w pobliżu jednego z najpopularniejszych obszarów turystycznych wulkanu, schroniska Sapienza i kolejki linowej.

Trekking po skałach wulkanicznych, tu głównie po bazaltach i jego różnorodnych odmianach oraz po materiale piroklastycznym, np. zastygłymi bombami wulkanicznymi, nie należy do przyjemnych. Są one bardzo twarde, ostre i wystające. Trzeba cały czas uważać, patrzyć pod nogi. Upadek grozi skręceniem, a nawet złamaniem nogi, a w najlepszym przypadku skaleczeniem.

Stoki Etny usiane są różnorodnymi formami powulkanicznymi: kraterami, lejami, tunelami, grotami lawowymi, ogromnymi blokami wulkanicznymi, zastygłymi bombami, pumeksem, lapillami i popiołem. Dominuje tu kolor czerwony i grafitowy, a krajobraz, zwłaszcza w wyższych partiach wulkanu, przypomina księżycowy. Z kolei kolor zastygłej lawy, jej różne odcienie czerni, informują o jej wieku. Im czerń jest bardziej intensywna, tym skały są młodsze.
Nic tu praktycznie nie rośnie. Na skałach gdzieniegdzie można zobaczyć porosty lub żółtozielone naloty. To oczywiście siarka.

Kolejką linową wyjechaliśmy do Stazione d’arrivo Funivia, która znajduje się na wysokości 2500 m. n.p.m.

Stąd na piechotę podeszliśmy nieco wyżej. Do dymiącego krateru z powodu zakazu, podejść się nie dało.

Można było natomiast, za dodatkową opłatą, specjalnymi pojazdami na gąsienicach z górnej stacji kolejki z przewodnikiem podjechać nieco wyżej do Torre del Filosofo – 2920 m n.p.m.

W partiach szczytowych i północnych stokach wulkanu w lutym leży oczywiście śnieg, z którego cieszą się dzieci i narciarze. Działa tu ośrodek narciarski Piano Provenzana. Śnieg na Etnie utrzymuje się nieraz nawet do maja.

W dniu, w którym byliśmy, mocno grzało słońce. Kurtki, czapki czy szaliki nie były nam zupłnie potrzebne . Jak na zimową porę roku i sporą wysokość, było niesamowicie ciepło i przyjemnie. Można było się opalać. .

Roślinność pojawia się dopiero na dole. Są to przeważnie niewysokie sosny, zarośla i mchy. To oczywiście normalne zjawisko. W końcu Etna to góra, trzytysięcznik i mamy tu do czynienia z piętrowością roślinną, a także ze zmiennością pogody, typową dla gór wysokich. Tyle, że jeśli chodzi o typ roślinności, to ze względu na inne podłoże, będzie ona również inna gatunkowo.

Ze stoków wulkanu, przy lepszej widoczności niż była w tym dniu, rozciąga się widok na Zatokę Katańską i Morze Jońskie oraz miejscowości leżące u jego podnóża m.in. Katanię.

Tutejsi mieszkańcy wykorzystują darmową skałę bazaltową w budownictwie i drogownictwie. Bazalt ma ciemne zabarwienie, jest bardzo twardy i trwały. Wykonują z niego np. podmurówki domów, ogrodzenia, brukują place, ścieżki i drogi.

Gleby wulkaniczne należą do bardzo urodzajnych. Są bogate w składniki odżywcze m.in. wapń, magnez, potas i siarkę, mają wysoką porowatość i duże zdolności sorpcyjne. Miąższość w nich próchnicy jest bardzo wysoka. Mimo tego, że bliskość Etny stanowiła i nadal stanowi niebezpieczeństwo dla mieszkających u jej podnóży ludzi, od lat się tu osiedlali i zajmowali rolnictwem. U stóp Etny i w jej najbliższym rejonie, są ogromne plantacje drzew cytrusowych, oliwnych, winorośli, pistacji, również warzyw.

Nie da się ukryć, że Sycylijczycy na Etnie zarabiają. Jest to jedna z głównych atrakcji turystycznych tej wyspy. Kiedy wulkan nie przejawia wzmożonej aktywności można wyjść na sam wierzchołek. Bez względu na porę roku organizowane są wycieczki z przewodnikiem. Widzieliśmy dużo rodzin z dziećmi, które na Etnie spędzają niedzielne popołudnia. Widać, że oswoili ten wulkan i go pokochali .

Tak wyglądała erupcja Etny w maju bieżącego roku.

Etna jest ponoć jednym z najlepiej poznanych i monitorowanych wulkanów na świecie. Jej aktywność jest nieustannie badana. Można przewidzieć zarówno słabsze, jak i silniejsze erupcje. Mało tego, dzisiaj są już metody na to, aby np. zmienić bieg płynącej lawy. Lawa z Etny wydobywa się powoli, dlatego jest to możliwe.
             
                                                                                 *****

"Kiedy słyszę słowo Taormina, oczami wyobraźni widzę wysokie wzgórze, nisko rozłożone jedwabiste morze, w blasku słońca roztapiającą się jak kryształ Etnę, i w końcu całą czarodziejską scenerię grecko-rzymskiego teatru. Jest to jedyna taka scenografia na świecie".
                                                                                                                        /Jarosław Iwaszkiewicz/

W godzinach popołudniowych pojechaliśmy jeszcze do Taorminy, niezwykle urokliwego antycznego miasteczka, nazywanego perłą Sycylii. Każdy odwiedzający Sycylię powinien obligatoryjnie tu zajrzeć. Taormina znajduje się na północno-wschodnim wybrzeżu tej wyspy. Położona jest na szczycie wzgórza o wysokości 250 m n.p.m. i zwrócona w stronę Morza Jońskiego. W VIII w. p.n.e. założono tutaj kolonię grecką. Na przestrzeni wieków Taormina związana była z Cesarstwem Rzymskim, Francją, aż wreszcie weszła w skład zjednoczenie Włoch.

Przy dobrej widoczności, ze wzgórza na którym leży miasto, rozpościera się piękny widok na morze i Etnę.

Taormina odwiedzana jest przez rzesze turystów. Ponoć jej piękno i szczególną atmosferę rozsławili w XVIII w. niemieccy arystokraci, pisarze, poeci i malarze, którzy traktowali ją jako kurort. Z tutejszej przyrody i architektury czerpali inspiracje do swoich dzieł. Miasteczko odwiedziło wiele znanych ludzi m.in. cesarz Wilchelm II, Marlena Dietrich, Greta Garbo, Gustav Klimt, Salvador Dalí, Johan Wolfgang von Gotehe, Oscar Wilde, Aleksander Dumas.

Taormina słynie przede wszystkim z teatru greckiego, którego nam, z racji późnej już godziny, nie udało się zobaczyć. Pędziliśmy, żeby zdążyć, ale niestety, zamknęli nam wejście praktycznie przed nosem.

Cóż, pozostał nam spacer głównym deptakiem, zaglądanie do kościołów, okien, wąskich uliczek, sklepików z sycylijską ceramiką i słodyczami.

W przeciwieństwie do Palermo, Taormina jest czysta, zadbana, wręcz wygłaskana.

Słodkości, m.in. marcepanowe cudeńka.

Na koniec dnia załapaliśmy się w Taorminie na paradę karnawałową. Biorą w niej udział zarówno dzieci, jak i dorośli. Taniec, śpiew i zabawa. Korowody przebierańców ciągnęły deptakiem miasta. Przyozdobione platformy, samochody z głośną muzyką, ogromne ilości konfetti i cukierki, którymi rzuca się w przechodniów . Ulica po takim przejeździe wygląda jakby była pokryta śniegiem. Siłą rzeczy trzeba było choć na chwilę przyłączyć się do zabawy.

To był naprawdę obfitujący w mega atrakcje dzień .
                                                                                                                                                         c.d.n.

Temat mafii sycylijskiej, czyli krótko mówiąc zorganizowanej przestępczości, od zawsze wzbudzał w ludziach emocje. Napisano o niej wiele książek i nakręcono sporo filmów i seriali chociażby znaną nam „Ośmiornicę” z Michele Placido w roli głównej. Słowo "mafia" jednych napawa strachem, drugich fascynuje. Mafia sycylijska ma długą tradycję i jest na stałe wpisana w historię tej wyspy. Jest organizacją silnie związaną ze strukturami władzy i biznesu. Odsyłam do ciekawego artykułu o historii powstania mafii na Sycylii.

Zwykły turysta przyjeżdżający na wyspę w ogóle z mafią nie będzie miał nic do czynienia, nawet nie zauważy jej istnienia. Natomiast trzeba wiedzieć, że ona cały czas działa. Głównym celem gangów mafijnych jest przede wszystkim kontrola i władza, która zapewnia im ogromne zyski. Osiągają go głównie przez przymus i zastraszanie. Do morderstw dochodzi w ostateczności, kiedy zawiodą pozostałe środki. Długie macki mafijnej ośmiornicy sięgają nie tylko do instytucji państwowych, ale jest to rozbudowana sieć biznesowych, rodzinnych i miejskich powiązań interesów, która obejmuje poszczególne regiony na Sycylii, np. niemal całą prowincję Palermo. Mafia łączy ze sobą wszystkie regiony Sycylii, a przez rynek narkotykowy ma powiązania niemal z całym światem. Należą do niej ludzie o różnym statusie społecznym od kryminalistów przez biznesmenów po polityków. Płeć i wykonywany zawód także nie mają tu znaczenia. Z mafijną działalnością powiązani są doradcy finansowi, aptekarze, lekarze, dealerzy narkotykowi a nawet zwykli parkingowi.

Na Sycylii żyje obecnie ok. 4,8 mln ludzi. Wg Tomasso Buscetta, jednego z bardziej znanych mafiozów, który złamał zmowę milczenia i współpracował z wymiarem sprawiedliwości, aktywnych osób w mafii jest ok. 5 tys. Niemniej te 5 tys. pociąga za sobą kolejne, tworząc już grupę prawie 1 miliona Sycylijczyków. Ci nieraz spokojnie żyjący ludzie, zmuszeni są wspierać gangi mafijne często z powodów osobistych, albo po prostu ze strachu. Z mafią miał również powiązania Kościół na Sycylii. Księża nierzadko przyjaźnili się z mafiozami, gościli ich u siebie, a nawet brali udział w niechlubnych mafijnych procederach. Nie wszyscy. Byli też tacy, którzy z mafią próbowali walczyć, jak urodzony w Palermo bł. ks. Józef Puglisi. Jak się łatwo domyślić, został jedną z wielu ofiar mafii.

Nie wszyscy Sycylijczycy pogodzili się z tym, że mafia ciągle istnieje i wpływa na ich życie. Próbują na różny sposób manifestować swoje niezadowolenie. Niestety bez skutku. Żeby można było w jakimś stopniu ukrócić lub całkowicie zatrzymać tę przestępczą machinę trzeba by było uniezależnić ją nie tylko od polityki, sądownictwa czy służb mundurowych, ale również wprowadzić szeroko idące reformy w państwie, które likwidowałyby handel narkotykami, ludźmi, przestępstwa na tle seksualnym itd. Nie widać jednak, żeby miało się to w najbliższym czasie szybko zmienić.

Ok. 60 km drogi na południe od Palermo w górzystej scenerii wapiennego łańcucha Monti Sicani leży nieduża miejscowość - Corleone. Droga do niej wiedzie pośród górskich szczytów i oliwnych plantacji. Jest bardzo urokliwa.

Kiedyś Corleone było otoczone murami obronnymi, a jego mieszkańców uznawano za wyjątkowo odważnych i walecznych. Dziś znane jest przede wszystkim jako miejsce urodzenia wielkich szefów włoskiej mafii Michele Navarry, Luciana Leggio, Leoluki Bagarelli, Salvatore Riiny i Bernarda Provenzano. Nazwa miasta została użyta jako nazwisko Vito Andoliniego w książce Maria Puza „Ojciec chrzestny” i filmie Francisa Forda Coppoli. W 2003 r. mieszkańcy Corleone próbowali w referendum przywrócić dawną nazwę miasta „Cuor di Leone (lwie serce)”. Nie chcieli bowiem, żeby było kojarzone z mafią, jednak im się to nie udało.

W Corleone znajduje się Międzynarodowe Centrum Dokumentacji na temat Ruchu Mafijnego i Antymafijnego, które można zwiedzić. Muzeum założyło stowarzyszenie non-profit, którego celem było i jest nadal promowanie badań i wiedzy na temat zjawiska mafii i ruchu przeciw mafii. Bogate zbiory różnych dokumentów poświęconych historii przestępczej organizacji mieszczą się zabytkowym dwupiętrowym pałacu, połączonym z kościołem świętego Ludwika z XVII wieku. Do 1968 roku był tu sierociniec dla dziewcząt, które były przygotowywane do życia przez siostry zakonne.

Zbiory muzealne zebrano tu tematycznie w kilku pokojach. W pokoju folderów zgromadzona jest bardzo bogata dokumentacja śledcza całego Maksiprocesu - największego w historii Włoch procesu sądowego przeciwko mafii. Trwał on 6 lat, a oskarżono w nim aż 475 bossów mafii. Łącznie skazano 362 mafijnych przestępców. Są tu tysiące ręcznie zapisanych stron, w kilkuset grubych folderach. Teczki zawierają zeznania, dochodzenia i śledztwa. Spisywali je i brali udział w oskarżeniu m.in. znani sycylijscy sędziowie Giovanni Falcone i Paolo Borsellino, którzy poświecili życie na walkę z mafią. Niedługo po zakończeniu procesu zginęli. W 1999 r. powstał o nich film "Sędzia Falcone", a w 2017 r.  dokument "Paolo Borsellino: Teraz moja kolej."

Giovanni Falcone i Paolo Borsellino

Grube tomy akt śledczych Greco, jednego z czołowych bossów mafii sycylijskiej, właściwie to całego klanu.

Wiele zeznań dotyczących przestępczej działalności mafii pochodziło od wspomnianego tu przeze mnie wcześniej Tommaso Buscetty.

Dwa miesiące temu, 13 kwietnia 2022 r., zmarła Letizia Battaglia, bardzo znana i szanowana sycylijska fotoreporterka. Zostawiła dla pokoleń swoje niezwykle przemawiające zdjęcia, ukazujące najkrwawsze zbrodnie sycylijskiej mafii. Ryzykowała życiem, żeby dokumentować mafijne przestępstwa. W pokoju wiadomości i bólu zebrano najlepsze fotografie Letizii oraz jej córki Shobha, która odziedziczyła po niej fotograficzny talent. Zdjęcia są niesamowicie profesjonalne i prawdziwe. Oglądając wystawę ma się wrażenie jakby się było naocznym świadkiem przedstawionych na nich wydarzeń. Krzyczy z nich ból, rozpacz, cierpienie i strach.

Fotografie są czarno białe, pełno na nich krwi. Przedstawiają ból i rozpacz żon, matek i dzieci po stracie najbliższych, zabitych przez mafię. Często musiały całą swoją rozpacz tłumić w sobie, żałobę przeżywać w osamotnieniu. Zmuszała ich do tego zmowa milczenia, czyli omertà, która w dosłownym tłumaczeniu brzmiałaby mniej więcej tak: "nie widzisz, nie słyszysz, nie mówisz... będziesz żyć 100 lat"… .

Ale mafia to też zabawy, bankiety, przyjęcia.

Obejmowała swoimi mackami nie tylko bogatych, ale też biedne, wielodzietne rodziny. Nieświadome niczego dzieci cierpiały wówczas najbardziej.

Jeden z pokoi i tablicę pamiątkową na zewnątrz budynku muzeum, poświęcono generałowi carabinieròw Carlo Alberto Dalla Chiesa, zabitemu przez mafię w Palermo 3 września 1982 r. wraz z żoną.

W kolejnych można poznać historię  poszczególnych bossów mafii z Corleone i Palermo: Totò Riina, Bernardo Provenzano, Leoluca Bagarella, Luciano Liggio, Vito Ciancimino i Salvo Lima, a także osób, które próbowały walczyć z Cosa Nostrą.
11 kwietnia 2006 po 43 latach poszukiwań włoska policja ujęła ostatniego szefa sycylijskiej Cosa Nostry Bernarda Provenzano. Najciekawsze jest to, że mafios cały czas ukrywał się w Corleone, w swojej rodzinnej miejscowości. Jak to robił ? Odsyłam do odnośnika wers powyżej.

Dzień 11 kwietnia mieszkańcy Corleone uznali za święto wyzwolenia od mafii. Trudno powiedzieć, czy to koniec, ponieważ na jego miejsce już pojawiła się nowa postać - Matteo Messina Denaro.

Nasi przewodnicy, widząc nasze przygnębiające nastroje po wizycie w muzeum, pokazali nam jeszcze tego dnia Pałac Królewski w Ficuzza. Wioska Ficuzza leży w pobliżu Corleone. Pałac został wybudowany dla Ferdynanda IV Neapolitańskiego i III Sycylii podczas jego wygnania. Pełnił rolę domku myśliwskiego.

Rocca Busambra - (1613 m.n.p.m.) - najwyższy szczyt łańcucha Monti Sicani.

Ale dobre humory przywrócił nam dopiero piękny zachód słońca. 

W tym dniu większość zdjęć robiłam w czasie jazdy busem, dlatego ich jakość nie jest najlepsza. No i te słupy i linie energetyczne. Nie wiem, ale mam wrażenie, że mają ich jakby więcej. Po prostu są wszędzie . Trudno zrobić zdjęcie, żeby nie było na nim jakiegoś kabla lub druta .
                                                                                                                                                       c.d.n.

Na trzeci dzień przewidziano dla nas tylko dopołudniowe szkolenie, dlatego zaraz po jego zakończeniu wyruszyliśmy sami poznawać Palermo. Takie wałęsanie się po mieście i zaglądanie w różne miejsca jest najbardziej fascynujące .

Miasto jest kulturalną, gospodarczą i turystyczną stolicą Sycylii. Jego historia sięga VIII w p.n.e. Założyli je Fenicjanie jako port do wymiany handlowej z Grekami. Przez następne stulecia służyło Rzymianom, aż do najazdu Wandalów i Ostrogotów. W IX w. zostało podbite przez Arabów. Za ich panowania stało się licznie odwiedzanym śródziemnomorskim bazarem. Palermo, zwłaszcza stare miasto, mocno ucierpiało w czasie II wojny światowej podczas bombardowania w 1943 r.  w słynnej operacji „Husky”. Brały w niej również udział jednostki polskiej floty wojennej.

Samo miasto leży nad zatoką, na równinie, która przybrała kształt muszli. Ze względu na bardzo dobre położenie i urodzajną ziemię od zawsze uprawiano tu „złoto” czyli cytrusy – stąd wzięła się poetycka nazwa Palermo - Conca d’Oro Złota Koncha (koncha = muszla). Wokół Palermo rozciągają się Góry Palermitańskie (Monti di Palermo). Wśród nich najbardziej znaną i rozpoznawalną jest Monte Pellegrino (606 m n.p.m.), o której jeszcze wspomnę na końcu tej części relacji.

Palermo tętni życiem, zarówno w dzień, jak i po zmierzchu. Wszyscy się gdzieś spieszą. Na ulicach panuje zgiełk i chaos. Aby uniknąć stania w korkach, większość mieszkańców na co dzień porusza się skuterami, motorynkami albo rowerami. Jest więc tych pojazdów wszędzie pełno.

Już małe dzieci uczy się jazdy na skuterze.

Spacerując po mieście rzuca się w oczy wielokulturowość. Mieszka tu wielu imigrantów z Afryki, Indii, Turcji i krajów arabskich. Orientalną atmosferę czuć i widać tu szczególnie po zmierzchu, w ciasnych uliczkach, na bazarach, przy straganach ze street food’em.

Pod względem zabytków Palermo jest bardzo ciekawe i różnorodne. W architekturze mieszają się różne style i kultury: fenicka, rzymska, bizantyjska, arabska a także normańska, francuska czy hiszpańska.
Miasto bez problemu zwiedza się na piechotę, ponieważ wszystkie najważniejsze i najciekawsze miejsca znajdują się bezpośrednio przy lub w okolicy dwóch krzyżujących się ulic - deptaków: Via Vittorio Emanuele oraz Via Maqueda. Dzielą one Palermo na cztery dzielnice. To przy nich znajduje się najwięcej sklepów z pamiątkami, drogich butików, sklepów z winem, barów, restauracji i hoteli.

Rzemiosło ma we Włoszech długą tradycję i jest postrzegane jako element dziedzictw kulturowego. Na wyspie niemal w każdym mieście można znaleźć sklepiki z tradycyjną ceramiką. Jej charakterystyczną cechą są mocne barwy, najczęściej niebieskie i żółte.

Jeśli jednak zboczymy nieco z głównego turystycznego traktu i zajrzymy w jakieś bardziej oddalone od centrum miejsca, zobaczymy mocno zapuszczone i zaniedbane miasto. Wszędzie walające się śmieci i odpadki, i to w ogromnych ilościach, jakoś na nikim nie robią większego wrażenia i nikt się nimi nie przejmuje. Palermo jest bardzo brudne - to problem, który zauważyliśmy i poruszyliśmy na naszym szkoleniu.

Dlaczego tak jest ? Ponoć jedną z przyczyn są wysokie opłaty za wywóz śmieci, a cały śmieciowy biznes kontroluje mafia. Jak się łatwo domyślić do takiej ogromnej ilości śmieci, zwłaszcza latem, lgną szczury i robactwo, że już nie wspomnę o smrodzie. Nie jest to jednak tylko problem Palermo, ale wielu innych włoskich miast.

Najgorzej jest na osiedlach, zwłaszcza tam, gdzie mieszka biedota i imigranci, miedzy kamienicami, w wąskich uliczkach, na małych osiedlowych bazarach. Oprócz śmieci i brudu rażą oczy mocno zniszczone bloki i kamienice z których sypie się tynk, zamalowane, mającym mało wspólnego z twórczością artystyczną graffiti. Nikt ich nie remontuje, ani nie odnawia. Balkony obwieszone są praniem, które bardziej przypomina jakieś stare szmaty niż ubrania, w których się chodzi. Czasami strach tam było zaglądać, ale ciekawość człowieka zżerała.

Kolejnym problemem są bezpańskie psy. Można je spotkać niemal wszędzie, w centrum miasta, np. na ruchliwej ulicy, przystankach, obrzeżach, osiedlach, przy przystaniach. Nie są agresywne, nie wszystkie też wyglądają na mocno zapuszczone. Zazwyczaj są przyjaźnie nastawione i jak to psy proszą o jedzenie. Mieszkańcy zwykle je dokarmiają i dają im wodę.

Ale nie wszędzie tak jest. Z problemem dużej ilości bezpańskich zwierząt władze Sycylii zmagają się od dawna, niestety bezskutecznie. Brakuje schronisk dla psów, pieniędzy na opiekę i pomysłów na rozwiązanie tego zjawiska. Bywa, że są mordowane, albo trute.

Spotyka się również takie sceny. Widać, że Sycylijczycy bardzo lubią psy. Niewątpliwie psów było tu więcej niż kotów. Kota spotkałam tylko jednego .

Nieodłącznym elementem sycylijskich miast są małe osiedlowe targowiska i bazary. Sprzedaje się tu dosłownie wszystko w budkach, na prowizorycznie zbudowanych straganach lub bezpośrednio na stołach. Na taki bazar najlepiej przyjść wcześnie rano, gdy wszystkiego jest dużo i jest świeże. Najstarszym bazarem z artykułami spożywczymi, warzywami i owocami w Palermo jest Targ Ballaro'. To nie tylko miejsce na zakupy, ale też spotkań i pogawędek Sycylijczyków, ponieważ w jego pobliżu znajduje się dużo knajp budek z fastfood’em oraz kawiarni.

Warzywa i owoce, trzeba przyznać, mają bardzo dorodne, no i ta różnorodność i feeria kolorów .

Stoiska rybne. Można sobie wyobrazić charakterystyczny zapach i wygląd takich targowisk podczas letnich upałów, zwłaszcza mięsnych straganów. Mięso nie zawsze jest tu w chłodniach. Ryby i owoce morza trafiają tu najczęściej prosto z kutrów. Okłada się lodem, który w sycylijskim upale szybko znika.

Moją uwagę przykuły ugotowane w łupinie, jeszcze parujące ziemniaki w garnkach lub wiadrach, które też można kupić na bazarze. Podobnie karczochy. Wracający z pracy Sycylijczycy kupują je sobie na obiad. W ten sposób oszczędzają czas.

Orzechy, ziarna i suszone owoce oraz ogromna różnorodność i bogactwo zapachów orientalnych przypraw.

Produktami, które najczęściej przywozi się z Sycylii są suszone pomidory, sery oliwki, także marcepan, dlatego straganów z nimi jest od groma.

Wielokulturowość widać najbardziej na bazarach i targowiskach. Wśród sycylijskich rolników, plantatorów i rybaków sprzedających swoje produkty są też stoiska imigrantów z turecką i indyjską odzieżą, tkaninami, dywanami, a także chińszczyzną. Swoje kramy stawiają najczęściej w ciasnych uliczkach, na samym końcu targowisk.

O tej porze roku owocują na Sycylii drzewa cytrusowe. Rosną nie tylko na plantacjach, ale także w samym środku miast, przy ulicach. Są to jednak ponoć gatunki niejadalne … .

Bardzo słodkie czerwona sycylijskie pomarańcze. Przechodnie kupują często sok wyciskany bezpośrednio z nich lub z równie popularnych tu granatów.

Pragnąc spotkania z morzem, nieco spokoju, odpoczynku od zgiełku Palermo oraz nieco przyjemniejszych dla oka obrazów , postanowiliśmy na koniec tego dnia pojechać jeszcze autobusem do Mondello. Mondello to nadmorski kurort z piaszczystą plażą, która uważana jest za jedną z piękniejszych na Sycylii. Większość plaż na wyspie jest kamienista. Od Palermo dzieli je ok.10 km. Góry sąsiadują tu z morzem. Mondello było kiedyś wioską rybacką, dziś jest oddaloną od Palermo dzielnicą, w której dominuje willowa zabudowa. Tu swoje domy i mieszkania mają bogaci Sycylijczycy.

Jest i kot.

Typowy widok - rybacy grający w karty w przerwie lub po pracy.

Plażę otaczają dwie monumentalne skały: Monte Pellegrino i Monte Gallo.

Owoce opuncji.

Monte Pellegrino uważana jest za „świętą górę” Co roku odbywają się na nią pielgrzymki, których celem jest odwiedzić „Małą Świętą”. Mała Święta to św. Rozalia, patronka miasta Palermo. Urodziła się w XII w. w bogatej rodzinie szlacheckiej. Kiedy w XVII w. wybuchła w Palermo dżuma wg legendy św. Rozalia  miała pojawić się we śnie jednej z chorych i myśliwemu. Wyjawiła im wtedy gdzie znajdują się jej szczątki i nakazała przenieś je do miasta w procesji. Ówczesny kardynał Doria udał się z wiernymi właśnie na Monte Pellegrino, odnalazł kości świętej i wrócił z nimi do miasta. Niedługo po tym wydarzeniu epidemia ustała. Dziś na pamiątkę w miejscu, gdzie odnaleziono kości znajduje się grota świętej, zaś w dniach 13-15 lipca odbywa się w Palermo głównymi ulicami ogromna procesja. Wielka machina ciągnie przez miasto przystrojoną łódź z figurą św. Rozalii. Mieszkańcy śpiewają podczas pochodu pieśni związane z życiem świętej. Natomiast 3 i 4 września wierni na bosaka, a niektórzy ponoć nawet na kolanach, wchodzą na szczyt Monte Pellegrino, gdzie odprawiana jest uroczysta msza święta.

Św. Rozalia, Antoon van Dyck

Źródło: Wikipedia

O tej porze roku plaża nie była zatłoczona. Spotkaliśmy tu przeważnie spacerujących mieszkańców. A że było tu pięknie zostaliśmy aż do zachodu słońca.

XIX w. secesyjna łaźnia w stylu Liberty zbudowana w morzu na palach.

Podsumowując, Palermo ma swoisty klimat, którym można się prawdziwie zachwycić, ale jednocześnie może nas też życie w tym mieście mocno przerazić. Nie skończyliśmy oczywiście poznawania miasta na tym jednym dniu. Najczęściej odwiedzane miejsca zostawiliśmy sobie na przedostatni dzień naszego pobytu na wyspie. Wrócę do nich w dalszych częściach relacji.

                                                                                                                                                        c.d.n.

Z wysp położonych na Morzu Śródziemnych, które odwiedziłam, wysuniętych najbardziej na południe, była Malta, o której też jeszcze nic nie napisałam. Obiecuję to kiedyś zrobić. Sycylia była kolejną.

Prowincje Sycylii

Jest to największa włoska wyspa na Morzu Śródziemnym. Mówi się o niej Wyspa Słońca, ponieważ to najbardziej słoneczny teren w Europie. Liczba słonecznych dni w roku dochodzi tu do 250-300.W czasach starożytnych nazywana była Trynakrią, ze względu na legendę o jej powstaniu. Według niej trzy nimfy krążyły po świecie radośnie tańcząc i zbierając owoce i kamienie z najbardziej żyznych i pięknych jego zakątków. Nagle, w miejscu szczególnej urody, gdzie niebo miało piękny kolor, zatrzymały się i w zachwycie roztargnione, upuściły do morza wszystkie skarby, jakie do tej pory znalazły. Woda zawrzała, zapieniła się i rozpromieniła barwami tęczy, tworząc wyspę w kształcie trójkąta – Sycylię. Triskelion to trójnoga głowa meduzy, która ma symbolizować trzy jej najdalej wysunięte punkty stała się symbolem Sycylii. Dziś Triskelion jest często spotykanym elementem dekoracyjnym wyrobów ceramicznych czy wnętrz. Sycylijczycy uważają ją za symbol szczęścia, pomyślności i urodzaju.

Triskelion - symbol wyspy

Polakom Sycylia znana jest chyba najbardziej z filmów o mafii, w tym najbardziej znanego, klasycznego "Ojca Chrzestnego" w reżyserii Francisa Forda Coppoli. W rzeczywistości nie można tej wyspy utożsamiać tylko z mafią, tylko zachwycać się i pochłaniać ją ze wszystkim tym, co ma nam do zaoferowania. A ma tego naprawdę wiele.
Nie ukrywam również, że spora ilość fajnych zdjęć z miejsc, które odwiedziłam skłoniła mnie do tego, żeby je pokazać. Te o których wspomnę w tej relacji, zdecydowanie warto zobaczyć .

Podczas prawie 12 dniowego, do tego trzeba dodać po 1 dniu na przyjazd i wyjazd, więc tak naprawdę 10 dniowego pobytu na wyspie, dane nam było przeżyć i zobaczyć kilka najpiękniejszych miejsc północnej i północno - wschodniej, ale też częściowo zachodniej części Sycylii. Nie mieliśmy okazji, podczas naszego pobytu zobaczyć południowej części, a jest tu również sporo atrakcji. Cóż … trzeba zorganizować kolejny wyjazd.
   
Sycylię odwiedziłam w ramach programu Erasmus + w czasie ferii zimowych w 2018 r. Panowała tam wtedy wczesna wiosna.:) Było całkiem ciepło, zero zimowych akcentów. Zresztą taka aura zimą jest typowa dla klimatu śródziemnomorskiego.

Nasze pobyt na wyspie było przeplatany zajęciami stacjonarnymi w Palermo, gdzie realizowaliśmy cele i założenia wcześniej zaplanowanych szkoleń oraz wycieczkami w teren, co sobie osobiście najbardziej zapamiętałam i ceniłam.

DZIEŃ 1 - Przylot

Wylecieliśmy 12 lutego z Wrocławia. Towarzyszył nam w tym dniu lekki deszcz.

Wyspa przywitała nas również chmurami i deszczem. Ale taka pogoda o tej porze roku w krajach Basenu Morza Śródziemnego jest typowa.

W tym dniu mieliśmy się tylko dostać do Hotelu JOLI. Pierwsze wrażenie jakie na nas wywarł było piorunujące, ponieważ pokoje w nim przypominały nieco komnaty, albo … Zresztą zobaczcie sami … Każdy był inny. Trochę męczące były te jaskrawe kolory, ciężkie zasłony i narzuty na łóżkach. Do tego za sprawą małych okienek, jak dla mnie, było w nich po prostu zbyt ciemno. W łazience woda z wanny zalewała nam podłogę, no ale cóż, taki jest urok starych kamienic.

Hotel JOLI położony jest w samym sercu Palermo, w starej kamienicy z początku XIX w. Wnętrze jest również utrzymane w XIX - wiecznym klimacie. Na ścianach są oryginalne freski i zabytkowe dzieła sztuki. Lokalizacja hotelu jest idealna dla tych, którzy chcą doświadczyć miasta Palermo w całości. Stąd praktycznie wszędzie jest blisko. W hotelu jedliśmy tylko śniadania, typowo włoskie, czyli kawa i wszelkie słodkości plus owoce, o tej porze roku przeważnie cytrusy. Codziennie praktycznie to samo. Nam, kanapkożercom ciężko się było do tego przyzwyczaić. Dla Włochów to właśnie słodkie śniadanie, w przeciwieństwie do nas, daję energię na długi czas. Obiadokolacje były na mieście, ale o nich wspomnę w dalszej części.

DZIEŃ 2 - Szlakiem sycylijskich winnic

Rano wzięliśmy udział w pierwszym zaplanowanym szkoleniu. Dodam tylko, że uczestnikami szkolenia oprócz nas, były osoby z różnych krajów m.in. Francji, Portugalii, Chorwacji, Niemiec.
Po południu odbyła się pierwsza zaplanowana wycieczka. Odwiedziliśmy bardzo ciekawe i pięknie położone miejsce niedaleko Palermo - prywatną winnicę Alessandro di Camporeale. Winnica ta zdobyła najwyższe noty za wina sycylijskie.

Sycylia słynie z bardzo dobrych win regionalnych np. Nero d’Avola, Marsala, Malvasia, Passito, Etna Blanco, czy Etna Rosso. Przemysł winiarski. Winorośl uprawiano tu od czasów greckich, a wyspa długi czas była największym regionem winiarskim we Włoszech.

Gdyby kogoś interesowało odsyłam do poniższych linków:
Klasyfikacja win pod względem jakości
Wina z Sycylii i Sardynii

W drodze do celu. Wzniesienia i doliny porośnięte są winoroślą, drzewami oliwnych, a także warzywami m.in. karczochami.

Winnica Alessandro di Camporeale powstała w małym ośrodku rolniczym Camporeale, u podnóża wzgórz górujących nad równiną Mandranova, w prowincji Palermo, w miejscu pełnym uroku, gdzie rolnictwo zawsze było jej główną działalnością.

Oprowadzała nas po niej jej współwłaścicielka - Anna Alessandro, pokazywała i opowiadała o poszczególnych szczepach winorośli, produkcji wina oraz oliwy z oliwek, ponieważ rodzina zajmuje się również uprawą drzew oliwnych. Ciekawostką, która zapadła mi w pamięci jest to, że aby wzbogacić smak wina wśród winorośli sadzi się np. róże lub inne aromatyczne rośliny.

Okoliczne wzgórza to wszytko plantacje rodziny Alessandro.

Do najbardziej popularnych lokalnych odmian winorośli należą: białe catarratto bianco, inzolia, grillo i grecanico dorato (garganega) oraz czerwone nero d'avola, frappato i nerello mascalese.

Mogliśmy na własne oczy zobaczyć winiarnię, byliśmy na dziale produkcji i butelkowania, a także przechowywania wina.

Leżakowanie wina. Ważna jest nie tylko temperatura, ale także w czym i jak długo leży, a nawet wysokość na której są beczki.

Dopiero odpowiednio wyedukowani mogliśmy zasiąść do stołu . Anna Alessandro przygotowała dla nas degustację 5 wybranych win, produkowanych w swojej winnicy.

Wino, które degustowaliśmy nie posiadało siarczanów. Dodaje się je dopiero do butelek, które idą na sprzedaż.
Okazuje się, że to samo wino może zupełnie inaczej smakować, w zależności od tego co podamy do niego jako zakąskę. Przed degustacją kolejnego gatunku wina Anna podawała nam za każdym razem inną np.:

Chlebek polany domową oliwą z oliwek.

Pyszny sycylijski ser oczywiście z pastą z pomidorów.

Oliwki z własnej plantacji i suszone pomidory w oliwie z oliwek

Pizzę

Regionalne wędliny

Przed najbardziej słodkim winem Anna podała nam ekstra gorzką czekoladę

Doznania smakowe po prostu niezapomniane:). To się nazywa - znać się na rzeczy!
Próbowaliśmy również oliwek i oliwy z oliwek, które pochodzą z rodzinnych plantacji Anny. Nigdy nie próbowałam tak smacznej oliwy. Niestety tak dobrej nie dostaniemy w sklepach. Ta którą oferują zawiera niestety konserwanty, które muszą jej zapewnić długi okres do spożycia.

Znalazłam jednak stronę, gdzie można dostać wino ! To niestety musi zawierać siarczany, które niewątpliwie niszczą w jakimś stopniu jego wspaniały oryginalny smak.

Byłoby wręcz zbrodnią opuścić to miejsce bez zakupu tutejszych rarytasów.

Półeczka z rodzinnymi specjałami.

Szkoda tylko, że ze względów objętościowych (bo lot samolotem niestety ogranicza), nie można było tego zrobić w większych ilościach. „Zabutelkowani” i zachwyceni pierwszą sycylijską wycieczką wróciliśmy późnym wieczorem do hotelu .

To było niezapomniane i niesamowicie pięknie spędzone popołudnie, okraszone dawką wiedzy o uprawie winorośli i drzew oliwnych, produkcji bardzo dobrego wina i oliwy z oliwek.

Zgodnie z powiedzeniem „im wino starsze, tym lepsze” zostawiłam sobie jedną butelkę sycylijskiego wina. Czeka na specjalną okazję.
                                                                                                                                                       c.d.n.