Grzyby saprotroficzne i porosty Beskidu Małego

Teraz (wczesne przedwiośnie) jest doskonały moment na uważne obserwacje. Można bowiem dostrzec to, co często umyka w pełni sezonu – grzyby i porosty rozwijające się na martwym drewnie, powalonych pniach i gałęziach. Ten pozornie cichy, jeszcze uśpiony leśny świat kryje wiele małych cudów natury, przy których warto zatrzymać się i spokojnie obejrzeć. Poniżej przykłady grzybów saprotroficznych i porostów spotykanych często w lasach Beskidu Małego. Zdjęcia zrobiłam ostatnio, na spacerze.

Grzyby saprotroficzne, nazywane również saprotrofami lub roztoczami (nie mylić z rzędem pajęczaków, to tylko zbieżność nazw) to organizmy cudzożywne. Nie potrafią wykorzystywać energii słonecznej do wytwarzania związków organicznych, czyli pokarmu, lecz pobierają je z martwych roślin, zwierząt i innych grup organizmów żywych. W przeciwieństwie do pasożytów, nie atakują żywych organizmów, lecz pełnią kluczową rolę „czyścicieli” ekosystemu. Wydzielają do podłoża enzymy trawienne, które rozkładają złożone związki organiczne na prostsze substancje, a następnie wchłaniają je przez ścianę komórkową. Można je spotkać niemal wszędzie tam, gdzie znajduje się martwa materia np.

- w ściółce leśnej: rozkładają opadłe liście, igliwie i gałęzie.
- na martwym drewnie: porastają pnie i pniaki obumarłych drzew (np. hubiak pospolity)
- w glebie: przyczyniają się do powstawania próchnicy, co użyźnia ziemię.
- na odchodach zwierzęcych: np. kołpaczki rosnące na nawożonych łąkach.

Jak widać ich znaczenie w przyrodzie jest ogromnie ważne, ponieważ pełnią kluczową rolę w ekosystemach jako reducenci (destruenci), zamykają obieg materii w przyrodzie. Bez nich martwe szczątki roślin i zwierząt zalegałyby w nieskończoność. Poza tym użyźniają glebę: przekształcają martwą materię w proste sole mineralne, które mogą zostać ponownie pobrane przez rośliny. Pozostawianie martwego drewna w lesie jest ważne i potrzebne. Staje się ono domem m.in. dla tysięcy gatunków saprotrofów, które oddają glebie składniki odżywcze niezbędne do wzrostu nowych, silnych drzew.

Grzyby saprotroficzne w lasach są bardzo ważne dla ich mieszkańców.  Powodując próchnienie drewna ułatwiają dzięciołom wykuwanie dziupli, z których korzystają także inne ptaki i drobne ssaki, np. wiewiórki, nietoperze, popielicowate. Owocnikami tych grzybów odżywiają się larwy wielu gatunków owadów, zjadają je również większe zwierzęta np. dziki, sarny i zające. Działalność tych grzybów umożliwia również oczyszczanie się drzew z gałęzi.

W końcu są one również wykorzystywane przez człowieka: wiele saprofitów to grzyby jadalne (np. pieczarki, boczniaki) lub gatunki wykorzystywane w przemyśle np. drożdże do fermentacji czy w medycynie np. pędzlak do produkcji penicyliny, wroślak różnobarwny w chorobach nowotworowych.

Do saprotrofów, oprócz grzybów saprotroficznych, zalicza się jeszcze bakterie.

Martwe, powalone drzewo wcale nie jest martwe – to mały świat pełen życia, który warto zatrzymać się i odkrywać
   
               

Czarka szkarłatna (Sarcoscypha coccinea), albo austriacka – rzadki grzybek zwiastujący wiosnę . Pojawia się od grudnia do maja, głównie na terenach podmokłych. Wyrasta najczęściej na zagrzebanych w ściółce, zmurszałych gałęziach drzew liściastych, nie prosto z ziemi . Ma intensywnie czerwone miseczkowate nieduże owocniki, dlatego budzi ciekawość, jak się na nią trafi. Jest jadalna, niektórzy spożywają ją na surowo. Smakiem przypomina rzodkiewkę. Ja nie próbowałam .

Wrośniak różnobarwny (Trametes versicolor) – to grzyb rosnący na pniach i pniakach drzew, często zaraz po ścięciu drzewa lub jego obumarciu, powoduje białą zgniliznę drewna. Ma właściwości lecznicze, wykazuje działanie przeciwnowotworowe, przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, nefrotoniczne i hepatoprotekcyjne. Dzięki polisacharydom (PSK, PSP) stymuluje odporność, wspomaga walkę z nowotworami (jako adiuwant), poprawia mikrobiom jelitowy oraz wspiera metabolizm. Często stosowany w regeneracji po infekcjach i przewlekłych stanach zapalnych.

Hubiak pospolity (Fomes fomentarius) - odgrywa ważną rolę w obiegu materii w przyrodzie. Za pomocą enzymów rozkłada wszystkie składniki drewna (celulozę, ligninę i hemicelulozę), wywołując białą zgniliznę drewna.

Biała zgnilizna drewna to typ rozkładu powodowany przez grzyby (głównie huby), które jednocześnie trawią ligninę, celulozę i hemicelulozę. Drewno staje się jasne, białe lub kremowe, miękkie, gąbczaste i łatwo kruszy się w palcach. Atakuje drzewa żywe i martwe, najczęściej liściaste, ale również iglaste oraz drewno konstrukcyjne.

Charakterystyczny kopytowatego kształtu owocnik hubiaka pospolitego. Jego grzybnia znajduje się wewnątrz drzewa.
                                     
               

A tu już bardziej fantazyjna forma.

Drewniak szkarłatny (Hypoxylon fragiforme) - saprotrof rosnący na martwym drewnie drzew liściastych, na pniu, pniakach i na gałęziach.

                                                                                 *****

Porosty to niezwykłe organizmy powstałe ze ścisłej współpracy grzyba i glonu (albo sinicy). Żyją razem tak blisko, że tworzą jeden organizm. Grzyb daje glonowi/sinicy schronienie i chroni przed wysychaniem, zatrzymując wodę, a glon dzięki fotosyntezie wytwarza pokarm, którym dzieli się z grzybem. Dzięki tej współpracy porosty mogą rosnąć w miejscach, gdzie inne organizmy nie dają sobie rady – na skałach, korze drzew, dachach, murach czy ziemi. Często są jednymi z pierwszych organizmów pojawiających się na „nagiej” skale. Powoli rozkruszają ją i pomagają w powstawaniu gleby.

Porosty mogą mieć różne kształty – mogą wyglądać jak małe krzaczkowate kępki, płaskie plamy na skałach albo mieć delikatne listkowate struktury.

Są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza, dlatego uważa się je i wykorzystuje za naturalne wskaźniki czystości środowiska tzw. bioindykatory. Tam, gdzie rośnie ich dużo i w różnych formach, powietrze jest zwykle czystsze. Im bardziej rozbudowana jest ich plecha (czyli ciało porostu), tym są one bardziej wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza. Dlatego porosty o krzaczkowatej formie spotyka się głównie tam, gdzie powietrze jest bardzo czyste np. brodaczki.

Porosty to bardzo ciekawa i wdzięczna do obserwacji grupa organizmów. Od dawna znajdują zastosowanie w życiu człowieka. Niektóre były wykorzystywane w medycynie ludowej (np. przy kaszlu i chorobach gardła), w produkcji leków, barwników, a także w kosmetyce i perfumerii. W przyrodzie są także ważnym pokarmem dla zwierząt, zwłaszcza dla reniferów w północnych regionach świata np. chrobotki. Porosty nie są pasożytami i nie pobierają soków z drzewa, wykorzystują je jedynie jako podłoże.

Tarczownica bruzdkowana (Parmelia sulcata)  to porost o właściwościach bakteriobójczych, antyseptycznych i odpornościowych, tradycyjnie stosowany w medycynie ludowej. Wykorzystywana była w leczeniu chorób układu oddechowego (kaszel, gruźlica), dolegliwości żołądkowych oraz do przyspieszania gojenia ran (jako kompresy z wywaru), a na niej lądzień czerwonatka (Trombidium holosericeum) zwany potocznie aksamitką, pajęczak z rzędu roztoczy. Jaskrawoczerwone ubarwienie pochodzi od zawartych w jego ciele karotenoidów. Ma ono za zadanie odstraszać potencjalnych agresorów. Jest to jeden z większych roztoczy ( ale to już jest pajęczak ), widocznych dobrze gołym okiem.

Mąkla tarniowa (Evernia prunastri) zwana również „ mchem dębowym” jest spośród porostów krzaczkowatych jednym z najbardziej odpornych na zanieczyszczenia powietrza. Dawniej, w okresach głodu, ludzie spożywali plechę mąkli. W Laponii dodaje się ją po zmieleniu do mąki na chleb. Ma silne właściwości antyseptyczne, przeciwzapalne i gojące, dlatego tradycyjnie wykorzystywana była w leczeniu dermatoz, oparzeń i hemoroidów, a dzięki zawartości kwasów porostowych działa również przeciwbakteryjnie. W kosmetologii stosuje się ją do pielęgnacji skóry tłustej oraz produkcji perfum, jako utrwalacz zapachu.

Złotorost ścienny (Xanthoria parietina) - porost o dużej odporności na zanieczyszczenia, zwłaszcza dwutlenkiem siarki i metale ciężkie, dlatego wykorzystuje się go w biomonitoringu. Jest gatunkiem azotolubnym. Występuje często tam, gdzie jest dużo ptasich odchodów.

Pustułka pęcherzykowata (Hypogymnia physodes) to jeden z najpospolitszych porostów, wykorzystywana jako bioindykator. Wytrzymuje duże stężenia dwutlenku siarki niż wiele innych porostów, ale znika w strefach całkowicie uprzemysłowionych. Ma zdolność do gromadzenia w swojej plesze zanieczyszczeń z powietrza, co pozwala naukowcom badać stopień skażenia środowiska metalami ciężkimi. Potrafi przetrwać w trudnych warunkach i na bardzo kwaśnym podłożu, gdzie inne gatunki giną. Wykorzystywana w przemyśle kosmetycznym.

Zachęcam Was do wrzucania swoich obserwacji grzybów nadrzewnych oraz porostów z wycieczek po Beskidzie Małym.